नवी दिल्ली: केंद्रीय संस्कृती मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत म्हणाले की, ‘भारताची ज्ञान परंपरा हजारो वर्षांपूर्वीची आहे, परंतु परकीय आक्रमणामुळे लोकांचा तिच्याशी संबंध तुटला’. “ज्ञान भारतम् अभियान ही त्या परंपरेला पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न आहे. आपल्याकडे ज्ञानाचा साठा आहे आणि आता आम्ही सर्वांना एकत्र करण्याचा प्रयत्न करत आहोत,” असे शेखावत यांनी दिल्लीच्या विज्ञान भवनात ‘हस्तलिखित वारशाच्या माध्यमातून भारताच्या ज्ञानाचा वारसा पुन्हा मिळवणे’ या विषयावरील पहिल्या ज्ञान भारतम् आंतरराष्ट्रीय परिषदेत सांगितले.
शेखावत यांच्यासोबत तीन दिवसांच्या परिषदेत केंद्रीय संस्कृती सचिव विवेक अग्रवाल, प्रसिद्ध गणितज्ञ मंजुल भार्गव, इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र (IGNCA) चे सदस्य सचिव सच्चिदानंद जोशी आणि संस्कृती मंत्रालयाचे अधिकारी उपस्थित होते. शेकडो विद्वान त्यांचे ज्ञान सामायिक करण्यासाठी या कार्यक्रमात सहभागी झाले. “पंतप्रधान मोदींच्या नेतृत्वाखाली भारत सांस्कृतिक पुनर्जागरणातून जात आहे,” शेखावत म्हणाले. शेखावत यांनी एक राष्ट्रीय भांडार तयार करण्याची घोषणा केली, जिथे भूतकाळातील सर्व ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरण केले जाईल. “भारतभरात पंचवीस क्लस्टर, 20 स्वतंत्र केंद्रे आणि 10 उत्कृष्टता केंद्रे यावर काम करतील,” असे ते म्हणाले. “हे तंत्रज्ञान जुन्या हस्तलिखितांच्या छपाई आणि सामायिकरणात मदत करेल. आम्ही हे ज्ञान जगासमोर घेऊन जाऊ.” त्यांनी सांगितले.
अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी 2025-26 च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात ज्ञान भारतम् मिशनची घोषणा केली, ज्या अंतर्गत एक कोटी हस्तलिखितांचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण केले जाईल. या मोहिमेचे उद्दिष्ट भारताच्या समृद्ध बौद्धिक वारशाचे जतन आणि प्रचार करणे आहे, आणि हे पाऊल प्राचीन ज्ञानाला आधुनिक शिक्षण आणि तंत्रज्ञानाशी जोडण्याच्या मोदी सरकारच्या व्यापक दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे. ज्ञान भारतम् मिशनने विद्यमान राष्ट्रीय हस्तलिखित मिशनची जागा घेतली आहे, जे 2003 मध्ये वाजपेयी सरकारच्या काळात सुरू करण्यात आले होते – देशातील सर्व हस्तलिखितांचे डिजिटलायझेशन करण्याचे उद्दिष्ट होते, परंतु ते संथ गतीने पुढे जात होते. स्वातंत्र्यदिनाच्या भाषणात मोदींनी ‘ज्ञान भारतम्’ मिशनचाही उल्लेख केला होता. 12 सप्टेंबर रोजी ते कार्यकारी समितीच्या शिफारशी ऐकणार आहेत.
शेखावत यांनी परिषदेत एका पुस्तकाचे प्रकाशन केले, ज्यामध्ये हस्तलिखिते आणि सिंधू लिपीवरील 200 शोधनिबंध आहेत, जे त्या विषयातील तज्ञ सादर करणार आहेत. परिषदेत 25 सत्रे देखील आयोजित केली जातील. विज्ञान भवनात, हस्तलिखितांचे अभिलेखीय रेकॉर्ड सहभागींसाठी प्रदर्शित केले आहेत.
वारशाचे रक्षण करण्याची जबाबदारी
विवेक अग्रवाल म्हणाले, की मंत्रालयाची जबाबदारी पुढील पिढीसाठी मूर्त आणि अमूर्त वारसा जतन करण्याची आहे. “हस्तलिखिते आमच्यासाठी वस्तू नाहीत, तर त्या आमच्या वारशाच्या जिवंत संस्था आहेत,” अग्रवाल म्हणाले. तीन दिवस चालणाऱ्या या परिषदेतून येणारे विचार आणि शिफारशी मिशनच्या भविष्याचे मार्गदर्शन करतील, असेही त्यांनी सांगितले. हस्तलिखितांना सौंदर्यात्मक आणि ऐतिहासिक मूल्य आहे. आम्ही हस्तलिखितांचे जतन, डिजिटायझेशन आणि संरक्षकांशी संबंध प्रस्थापित करण्यावर काम करत आहोत. हे सरकार आणि विविध भागधारकांमधील भागीदारी मॉडेलद्वारे होईल,” असे ते म्हणाले.”हस्तलिखिते जिथे असतील तिथे सांस्कृतिक मंत्रालय त्यांच्याशी संपर्क साधून त्या राष्ट्रीय भांडारात जोडेल. मी लोकांना येऊन ज्ञान सामायिक करण्याचे आवाहन करतो. सामायिकरणाने ज्ञानाचा विस्तार होतो,” असेही मत त्यांनी मांडले.
परिषदेच्या उद्घाटन सत्रात, प्रमुख वक्ते मंजुल भार्गव म्हणाले, की हस्तलिखितशास्त्र प्राचीन ग्रंथांचा उलगडा, पुनर्बांधणी आणि विश्लेषण करून ऐतिहासिक ज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरा जपते. “भारताच्या 1 कोटीहून अधिक हस्तलिखितांच्या समृद्ध वारशात साहित्य, विज्ञान, कला आणि तत्वज्ञानाचा प्रचंड खजिना आहे. विचारपूर्वक केलेले पुनरुज्जीवन राष्ट्रीय अभिमान, सांस्कृतिक जतन, शैक्षणिक सुधारणा, समुदाय सक्षमीकरण आणि संशोधनाला चालना देऊ शकते, ज्यामुळे भारतीय पुनर्जागरण होण्याची शक्यता आहे,” भार्गव म्हणाले. “हस्तलिखितशास्त्र हे खरोखरच भौगोलिक आणि संस्कृतींमध्ये अभ्यासाचे एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. पण कदाचित भारताकडेच शास्त्रीय आणि स्थानिक ज्ञान परंपरांचा सर्वात श्रीमंत वारसा आहे जो विचारपूर्वक केलेल्या पुनरुज्जीवनाद्वारे राष्ट्राला मोठे फायदे देईल,” ते म्हणाले.
Recent Comments