देशाची तिसरी बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र पाणबुडी आयएनएस अरिदमन नौदलात दाखल

भारत आपल्या पाणबुडी ताफ्याचे आधुनिकीकरण आणि विस्तार करत आहे.

नवी दिल्ली: भारताने आज, शुक्रवारी आपली तिसरी अणुऊर्जेवर चालणारी बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र पाणबुडी ‘अरिदमन’ नौदलाच्या सेवेत दाखल केली. विशाखापट्टणम येथील हा सोहळा अत्यंत गुप्त ठेवण्यात आला असला, तरी संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी ‘एक्स’वर (पूर्वीचे ट्विटर) एक सूचक संदेश पोस्ट केला: “हे केवळ शब्द नाहीत, तर सामर्थ्य आहे – ‘अरिदमन’!” संरक्षण आणि सुरक्षा क्षेत्रातील सूत्रांनी भारताची तिसरी एसएसबीएन पाणबुडी नौदलाच्या सेवेत दाखल झाल्याच्या वृत्ताला दुजोरा दिला आहे. एसएसबीएन हे संक्षिप्त रूप ‘शिप सबमर्सिबल बॅलिस्टिक न्यूक्लिअर’ किंवा ‘अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र पाणबुड्या’ यांसाठी वापरले जाते.

नौदल प्रमुख ॲडमिरल दिनेश त्रिपाठी यांनी गेल्या डिसेंबरमध्ये सांगितले होते की, ‘आयएनएस अरिदमन’ चाचणीच्या अंतिम टप्प्यात असून ती लवकरच नौदलाच्या सेवेत दाखल केली जाईल. भारताचा एसएसबीएन कार्यक्रम हा अत्यंत कडेकोट सुरक्षा आणि गोपनीयतेत राबवला जाणारा प्रकल्प आहे. एसएसबीएन प्रकल्पांतर्गत नौदलात दाखल झालेली पहिली पाणबुडी ‘आयएनएस अरिहंत’ होती, आणि त्यानंतर ‘आयएनएस अरिघाट’ सेवेत आली. ‘आयएनएस अरिहंत’चे जलावतरण जुलै 2009 मध्ये करण्यात आले होते आणि 2016 मध्ये ती कोणताही गाजावाजा न करता नौदलाच्या सेवेत दाखल करण्यात आली. भारताची दुसरी स्वदेशी एसएसबीएन पाणबुडी, ‘आयएनएस अरिघाट’, ऑगस्ट 2024 मध्ये सेवेत दाखल झाली. ‘आयएनएस अरिदमन’ ही या मालिकेतील पहिल्या दोन पाणबुड्यांपेक्षा आकाराने मोठी आणि अधिक शक्तिशाली आहे. या मालिकेतील चौथी एसएसबीएन पाणबुडी सध्या सागरी चाचण्यांच्या टप्प्यात असून, ती पुढील वर्षी नौदलाच्या सेवेत दाखल केली जाईल. ही पाणबुडी देखील ‘अरिदमन’ प्रमाणेच एकाच श्रेणीतील आहे. पाचव्या एसएसबीएन पाणबुडीचे कामही सध्या सुरू असून, आतापर्यंत बांधण्यात आलेल्या सर्व पाणबुड्यांपेक्षा ती अधिक मोठी आणि अधिक शक्तिशाली असेल. भारताने आपली ‘अणु-त्रयी’ पूर्ण केली आहे; याचा अर्थ असा की, भारत आता जमीन, हवा आणि समुद्राखालून अणुहल्ला करण्याची क्षमता बाळगतो.

अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या पाणबुड्या बाळगणाऱ्या जगातील मोजक्याच देशांच्या गटामध्ये भारताचाही समावेश होतो. अमेरिका, रशिया, युनायटेड किंगडम (यूके), फ्रान्स आणि चीन हे या गटातील इतर देश आहेत. भारतीय नौदलाने आपली पहिली पूर्णपणे स्वदेशी बनावटीची ‘अणु-आक्रमक पाणबुडी’ (एसएसएन) 2026-2037 पर्यंत सेवेत दाखल करण्याचे नियोजन केले आहे; तसेच त्यानंतर साधारण दोन वर्षांच्या कालावधीत दुसरी एसएसएन पाणबुडी सेवेत दाखल केली जाईल. ‘सुरक्षाविषयक मंत्रिमंडळ समिती’ने (सीसीएस) या पहिल्या दोन एसएसएन पाणबुड्यांच्या निर्मितीला मंजुरी दिली आहे. 1999 मध्ये निश्चित करण्यात आलेल्या 30 वर्षांच्या पाणबुडी निर्मिती कार्यक्रमांतर्गत, भारताने 2030 पर्यंत 24 ‘पारंपारिक पाणबुड्या’ नौदलात समाविष्ट करणे अपेक्षित होते. मात्र, आतापर्यंत केवळ सहाच पाणबुड्या नौदलात समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत. प्रोजेक्ट 75 (इंडिया) अंतर्गत एअर इंडिपेंडेंट प्रोपल्शन प्रणाली असलेल्या पुढील सहा पारंपरिक पाणबुड्या बांधण्याच्या योजनेसाठी अद्याप कंत्राट दिले गेलेले नाही आणि ते पुढील सहा महिन्यांत पूर्ण होईल.

प्रोजेक्ट 75 (इंडिया) कार्यक्रमातील अनुभवाचा उपयोग प्रोजेक्ट 76 मध्ये केला जाणार आहे, ज्याअंतर्गत 12 पूर्णपणे स्वदेशी पाणबुड्या बांधल्या जाणार आहेत. मोदी सरकारच्या काळात, दिवंगत संरक्षण मंत्री मनोहर पर्रीकर यांनी 12 पैकी सहा पाणबुड्यांचे अणुहल्ला पाणबुड्यांमध्ये रूपांतर करण्याचा निर्णय घेतला होता, ज्या भारतीय नौदलाकडेच राहतील आणि नौदल अर्थसंकल्पाचा भाग असतील. एसएसबीएन कार्यक्रम हा एक वेगळा कार्यक्रम आहे, त्याचा निधी एका स्वतंत्र प्रणालीद्वारे पुरवला जातो आणि तो स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांडच्या अंतर्गत चालतो.