दिवसा पोलिस, रात्री थरारकथा लेखक : महाराष्ट्र आयपीएस अधिकारी ब्रिजेश सिंग यांची कहाणी

आयपीएस ऑफिसर ब्रिजेश सिंग.

मुंबई: गेल्या अनेक वर्षांपासून, आयपीएस अधिकारी ब्रिजेश सिंग यांना अर्धी रात्र जागून काढण्याची सवय आहे.  दिवसाच्या त्या एकमेव वेळेचा ते स्वतःसाठी वापर करतात जेव्हा त्यांच्या कामावरून किंवा कुटुंबाकडून वेळेची मागणी नसते. हा सिंग यांचा “मी टाइम” आहे, आणि रात्रीच्या या शांततेत ते त्याचा पुरेपूर वापर करून घेतात. या तीन तासांत, ते एक उत्साही संशोधक आणि लेखक असतात.

या ‘मी टाइम’मध्ये 1996 च्या बॅचचे भारतीय पोलिस सेवेचे अधिकारी सिंग यांनी तीन पुस्तके लिहिली आहेत. ज्यामध्ये नवीनतम ‘द क्लाउड चॅरियट’चा समावेश आहे. हे इ.स.पूर्व पहिल्या शतकातील एक थ्रिलर आहे, जे वाचकांना कलिंग प्रदेशाच्या इतिहासातील एका परिवर्तनीय काळात घेऊन जाते. तीन महिन्यांपूर्वीच हे पुस्तक प्रकाशित झाले आहे. हे त्यांचे सर्वात प्रिय पुस्तक आहे, ज्यावर त्यांनी सर्वात जास्त काळ काम केले आहे आणि ज्यावर त्यांनी प्रथम लिहिण्यास सुरुवात केली होती, परंतु ते सर्वात शेवटी प्रकाशित झाले. नागपूरमध्ये वाढलेले सिंग हे महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या जवळच्या अधिकाऱ्यांपैकी एक आहेत.

ते सध्या महाराष्ट्र सरकारच्या माहिती आणि जनसंपर्क महासंचालनालयात (डीजीआयपीआर) प्रधान सचिव म्हणून कार्यरत आहेत. 2019 मध्ये फडणवीस यांच्या मुख्यमंत्रीपदाच्या पहिल्या पाच वर्षांच्या कार्यकाळात त्यांनी मंत्रालयात, राज्य सचिवालयातही तेच पद भूषवले होते. आयपीएस अधिकाऱ्याला हे पद देण्याची ही पहिलीच वेळ होती. त्याचबरोबर, सिंग यांना नव्याने निर्माण झालेल्या महाराष्ट्र सायबर सेलचे पहिले महानिरीक्षक म्हणूनही नियुक्त करण्यात आले. जेव्हा सरकार बदलले आणि उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखालील महाविकास आघाडी महाराष्ट्रात सत्तेवर आली, तेव्हा सिंग यांची अतिरिक्त पोलीस महासंचालक, होमगार्ड म्हणून बदली करण्यात आली. तथापि, एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील महायुती सरकार सत्तेत आल्यानंतर, सिंग मुख्यमंत्र्यांचे प्रधान सचिव या महत्त्वाच्या पदासह पुन्हा प्रसिद्धीच्या झोतात आले, हे पद नेहमीच भारतीय प्रशासकीय सेवा अधिकाऱ्यांकडे असते.

आता डीजीआयपीआरमध्ये, सिंग विभागाच्या कामकाजाच्या पद्धतीत बऱ्याच गोष्टी बदलण्याचा प्रयत्न करत आहेत, परंतु त्यांना त्यांच्या दुसऱ्या ओळखीबद्दल, म्हणजे लेखक असण्याबद्दल बोलायला जास्त आवडते.

“मी हेदेखील (त्यांचे नवीन पुस्तक) लिहिले कारण भारतीय म्हणून, मला आतून असे वाटते, की आपल्याकडे एक सांस्कृतिक स्मृतिभ्रंश आहे. मी ज्याला महान विसंगती म्हणतो. जो कोणी आपल्या इतिहासाबद्दल आणि भव्यतेबद्दल बोलतो त्याची थट्टा केली जाते आणि त्याला नाकारले जाते. हे पुस्तक जवळजवळ एखाद्या प्रबंधासारखे आहे, परंतु मनोरंजकदेखील आहे,” सिंह यांनी त्यांच्या तळमजल्यावरील मंत्रालय कार्यालयातील छोट्या कॉफी मेकरमध्ये कॉफी बनवताना ‘द प्रिंट’शी संवादादरम्यान सांगितले.

ब्रिजेश सिंग इतिहासप्रेमी कसे बनले?

सुमारे 15 वर्षांपूर्वी, एका ओळखीच्या व्यक्तीने सिंगना सांगितले की त्यांची कंपनी मुलांसाठी एक ग्राफिक कादंबरी प्रकाशित करण्यावर काम करत आहे. ती कादंबरी त्यांना अतिशय अभारतीय वाटली. त्यांच्या मित्राच्या विनंतीवरून, त्यांनी असे काहीतरी लिहिण्याचे आव्हान स्वीकारले जे संदर्भाच्या दृष्टीने अधिक भारतीय आहे. यामुळेच त्यांना ‘द क्लाउड चॅरियट’ लिहिण्यास प्रवृत्त केले, ज्यावर सिंग यांनी 2011 मध्ये काम सुरू केले. तेव्हा त्यांनी मुंबई पोलिसात अतिरिक्त पोलिस आयुक्त (ट्रॅफिक) या पदावर काम केले. आणि साधारण याच काळात त्यांना रात्री जागून लेखन करण्याची सवय लागली.

भारताच्या समृद्ध इतिहासातील मनोरंजक आणि कमी ज्ञात कथांचा त्यांचा शोध त्यांना महामेघवाहन राजवंशात घेऊन गेला, ज्यामुळे त्यांनी त्यांच्या पुस्तकाचे नाव ‘द क्लाउड चॅरियट’ असे ठेवले, जे राजवंशाच्या नावाचे थेट भाषांतर आहे. “मी विषय शोधत होतो आणि मला ओडिशाच्या राजधानीजवळील खंडगिरी गुहांमध्ये एक शिलालेख दिसला. एका राजाने (खरवेलाने) आपले जीवन 14 ओळींमध्ये लिहिले आहे, नंतर मी राजवंशाच्या इतिहासात गेलो,” सिंग यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले.

हे पुस्तक कलिंगामध्ये घडलेली एक ऐतिहासिक थरारकथा आहे. हे साम्राज्य जे सम्राट अशोकाने उद्ध्वस्त केले होते आणि महामेघवाहन राजवंशाचा राजा खारवेलाने अनेक वर्षांनंतर पुनरुज्जीवित केले होते. तथापि, कलिंगाचे नवीन वैभव सतत धोक्यात आहे. हे पुस्तक राजाला तोंड द्यावी लागणारी असंख्य आव्हाने, राजवाड्यातील कट, अंतर्गत विश्वासघात आणि परदेशी आक्रमणकर्त्यांकडून येणाऱ्या धोक्यांचा शोध घेते. “मी खरोखर तिथे कोण होते हे शोधण्याचा प्रयत्न केला आहे. खूप कमी पात्रे काल्पनिक आहेत,” सिंह म्हणाले.

सिंग यांनी हे पुस्तक दोन वर्षांत पूर्ण केले होते, परंतु ते केवळ 11 वर्षांनंतर पेंग्विन रँडम हाऊस इंडियाने प्रकाशित केले. दरम्यान, त्याचे स्वरूप एका ग्राफिक कादंबरीपासून पूर्ण पुस्तकात रूपांतरित झाले कारण सिंग ग्राफिक्सवर फारसे खूश नव्हते, जे त्यांच्या मते अगदी ‘ग्रीको रोमन’ शैलीचे होते. शक्य तितक्या तपशीलवार कथा लिहिण्यासाठी, सिंग यांनी त्यावेळी कलिंगाची राजधानी तोशाली शहराची अक्षरशः निर्मिती केली. “सुदैवाने, मला प्रत्यक्ष तोशालीचे पुरातत्वीय उत्खनन सापडले. “जर तुम्ही रस्त्यावर उभे राहिलात तर तुम्हाला शहराबद्दल कसे वाटेल ही कल्पना करणे मला खूप कठीण जात होते,” आयपीएस अधिकारी म्हणाले. त्यांनी चीनमधील प्राचीन पिंगयाओ शहराचा संदर्भ म्हणून अभ्यास केला आणि तपशील, त्या काळातील लाकडी वास्तुकला, तोशालीला उलगडली. तोषालीचे प्रशासन कौटिल्यच्या अर्थशास्त्रावर आधारित होते असे सिंग म्हणाले – राज्यकलेचा, राजकारणाचा, आर्थिक धोरणाचा आणि लष्करी रणनीतीचा संस्कृत ग्रंथ – म्हणून त्यांनी संपूर्ण अर्थशास्त्र वाचले.

ते द क्लाउड चॅरियटला “अर्थशास्त्राचा एक काल्पनिक ट्विस्ट” असे म्हणतात. सिंग म्हणाले की पुस्तक लिहिताना, त्यांनी युद्धाबद्दलच्या ग्रंथांचा, त्या काळात वापरल्या जाणाऱ्या शस्त्रांचा, वापरल्या जाणाऱ्या चिलखतांचा प्रकार इत्यादींचा सूक्ष्म तपशीलांमध्ये अभ्यास केला. “भारतात, जर तुम्ही कालखंडासह शो पाहिले तर, सैनिकांना धातूचे चिलखत घातलेले दाखवले जाते जेव्हा भारतात धातूचे चिलखत फारसे वापरले जात नव्हते. चिलखत सैनिकांसाठी नव्हते आणि जर ते वापरले गेले असेल तर ते साखळीच्या मेलचे आणि नंतर चामड्याचे होते,” असे ते म्हणाले.

पुस्तकाच्या एका प्रकरणात, कथेचा भाग म्हणून हत्तीला विष दिले जाते. यासाठी, सिंग म्हणाले, त्यांनी त्या वेळी कोणत्या प्रकारचे विष उपलब्ध होते आणि त्यांचे अँटीडोट कोणते होते ते त्यांनी पाहिले. “मला प्रत्यक्षात हत्तींच्या औषधावर एक पुस्तक सापडले: हत्ती आयुर्वेद,” ते सांगतात. सिंग यांची इतर दोन पुस्तके त्यांच्या मागील पुस्तकापेक्षा खूपच वेगळी आहेत आणि त्यांच्या मुख्य व्यवसायाशी, म्हणजेच आयपीएस अधिकारी पदाशी अधिक सुसंगत आहेत.

पहिले प्रकाशित झालेले पुस्तक – क्वांटम सीज – हे सध्याच्या मुंबईतील एका हॅकरच्या धोक्याबद्दलचे एक थ्रिलर होते. ते 2014 मध्ये प्रकाशित झाले आणि ते खूपच वेगाने लिहिले गेले. त्यांचे दुसरे पुस्तक, ‘डेंजरस माइंड्स’ हे लेखक एस. हुसेन झैदी यांच्यासोबत लिहिले आहे आणि भारतातील काही सर्वात गंभीर गुन्ह्यांसाठी अटक केलेल्या सर्वात धोकादायक पुरुषांच्या कथांचा संग्रह आहे. हे पुस्तक 2017 मध्ये प्रकाशित झाले.

सरकारमध्ये एआयचा प्रभाव 

आजकाल, सिंग विविध एआय प्लॅटफॉर्मच्या कोडिंग आणि संशोधनासाठी रात्रीच्या लेखनाचा वापर करत आहेत. ते त्यांच्या विभागाला, डीजीआयपीआरला शक्य तितके कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरण्यासाठीदेखील प्रोत्साहित करत आहेत. त्यांच्यासोबत काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांनी द प्रिंटला सांगितले की सिंग यांनी स्वतःच्या एआय-आधारित कार्यक्रमाचे कोडिंग करून सरकारी प्रेस रिलीज पत्रकारितेच्या बातम्यांच्या स्वरूपात तयार केले आहेत, ज्यामध्ये इंग्रजी आणि मराठीमध्ये मथळा आणि आवृत्त्या आहेत. पूर्वी, डीजीआयपीआरच्या बातम्या पत्रकारांपर्यंत संध्याकाळी उशिरा 7 किंवा 8 वाजताच्या सुमारास एका फोल्डरमध्ये पोहोचत असत, परंतु आता विभाग जवळजवळ दिवसभर माहिती प्रसारित करत आहे.

सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली, डीजीआयपीआरने एक रेकॉर्डिंग स्टुडिओ आणि एक सोशल मीडिया अॅनालिटिक्स सेंटरदेखील स्थापन केले आहे आणि सध्या डिजिटल मीडिया धोरण तयार करण्यावर काम करत आहे, जे बातम्यांच्या प्रसारापासून ते सरकारी जाहिरातींपर्यंत विविध पैलूंमध्ये राज्य सरकारचा डिजिटल मीडिया आउटलेटशी संवाद सुलभ करेल.