पंतप्रधान मोदी करणार देशाच्या पहिल्या हायड्रोजन-चलित ट्रेनचे उद्घाटन

देशातील पहिल्या हायड्रोजन-शक्तीवर चालणाऱ्या ट्रेनची एक झलक

गुरुग्राम: भारताची हरित रेल्वे तंत्रज्ञानातील महत्त्वाकांक्षी झेप लवकरच प्रत्यक्षात येणार आहे. कारण देशातील पहिल्या हायड्रोजन-शक्तीवर चालणाऱ्या ट्रेनचे डबे चाचणीसाठी हरियाणातील जिंद रेल्वे जंक्शनवर दाखल झाले आहेत. जिंद विधानसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व करणारे हरियाणा विधानसभेचे उपसभापती डॉ. कृष्ण मिड्ढा यांनी सोमवारी ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, “जिंद-सोनीपत मार्गावर धावणाऱ्या या स्वदेशी बनावटीच्या ट्रेनचे या महिन्याच्या अखेरीस पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते लोकार्पण होण्याची शक्यता आहे.

या प्रकल्पाच्या केंद्रस्थानी जिंद रेल्वे जंक्शनवर 2 हजार चौरस मीटर जागेवर उभारलेला 120 कोटी रुपयांचा हायड्रोजन गॅस प्लांट आहे, जिथे सध्या चाचणी सुरू आहे. ही सुविधा इलेक्ट्रोलायसिसद्वारे हायड्रोजन वायूची निर्मिती करेल, ज्याचा वापर भारतीय रेल्वेने अभिमानाने जगातील सर्वांत लांब आणि सर्वात शक्तिशाली ब्रॉडगेज प्लॅटफॉर्मवरील हायड्रोजन ट्रेन संच म्हणून वर्णन केलेल्या ट्रेनसाठी इंधन म्हणून केला जाईल. या 10 डब्यांच्या ट्रेनमध्ये प्रत्येकी 1 हजार 200 किलोवॅट क्षमतेच्या दोन ड्रायव्हिंग पॉवर कार आहेत, ज्यांची एकूण क्षमता 2 हजार 400 किलोवॅट आहे, तसेच आठ प्रवासी डबे आहेत. ट्रेनच्या इंजिनमधून धुराऐवजी फक्त पाण्याची वाफ आणि बाष्प बाहेर पडेल, ज्यामुळे कार्बन डायऑक्साइडचे उत्सर्जन शून्य होईल. जिंद जंक्शनवरील उत्तर रेल्वेच्या एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने ‘द प्रिंट’ला फोनवर सांगितले की, आतापर्यंत हायड्रोजन ट्रेनचे ‘ऑसिलेशन कोच’ जिंद येथे पोहोचले आहेत, आणि त्यावर काही उपकरणे बसवण्याचे काम सुरू आहे. एकदा प्रतिष्ठापनेचे काम पूर्ण झाल्यावर चाचणी घेण्यात येईल.

केंद्रीय रेल्वे मंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी गेल्या वर्षी 10 डिसेंबर रोजी लोकसभेत लेखी उत्तरात माहिती दिली होती की, ‘ही ट्रेन भारतातच डिझाइन आणि विकसित केली गेली आहे, जी आत्मनिर्भर भारताप्रती भारतीय रेल्वेची वचनबद्धता दर्शवते’. ही ट्रेन जिंद-सोनीपत दरम्यानचा सुमारे 90 किलोमीटरचा मार्ग ताशी 110-140 किलोमीटर वेगाने कापेल. एक किलो हायड्रोजन सुमारे 4.5 लिटर डिझेलच्या बरोबरीचे मायलेज देईल, ज्यामुळे देखभाल अधिक किफायतशीर होईल. संपूर्ण 180 किलोमीटरच्या प्रवासासाठी 360 किलो हायड्रोजनची आवश्यकता असेल. वर उल्लेख केलेल्या रेल्वे अधिकाऱ्याने सांगितले की, प्लांटमध्ये सुमारे 3 हजार किलो गॅस साठवणुकीची क्षमता असलेली भूमिगत साठवणूक सुविधा उभारण्यात आली आहे. या ऑपरेशनसाठी प्रति तास 40 हजार लीटर पाण्याची आवश्यकता असेल, त्यासाठी स्टेशनच्या छतावरील पावसाचे पाणी प्लांटकडे वळवले जाईल. या ट्रेनमध्ये लिथियम-आयन बॅटरी किंवा सुपरकॅपॅसिटरसह नवीकरणीय ऊर्जा साठवण प्रणाली वापरणारी हायब्रीड तंत्रज्ञान प्रणाली आहे.

एका नियंत्रित प्रक्रियेत, इंधन पेशींमध्ये ऑक्सिजनच्या मदतीने हायड्रोजन जळतो, ज्यामुळे वीज निर्माण होते आणि ती बॅटरी चार्ज करून ट्रेनला ऊर्जा पुरवते. याची एकमेव उप-उत्पादने वाफ आणि पाणी आहेत. या शांत कार्यप्रणालीमुळे प्रवाशांना अधिक आरामदायी प्रवासाचा अनुभव मिळेल, तसेच इंधन पेशींच्या देखभालीचा खर्च पारंपरिक प्रणालींपेक्षा कमी असेल असा अंदाज आहे. डॉ. मिड्ढा यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, पंतप्रधान मोदी हायड्रोजन ट्रेनच्या उद्घाटनासोबतच जिंद रेल्वे जंक्शनचेही उद्घाटन करतील, मात्र नेमकी तारीख अद्याप जाहीर झालेली नाही. सुरुवातीला जिंद आणि सोनिपत दरम्यान धावणारी ही सेवा नंतर विस्तारित केली जाईल. संशोधन, डिझाइन आणि मानक संस्था (आरडीएसओ) ने तयार केलेल्या वैशिष्ट्यांनुसार प्रायोगिक तत्त्वावर विकसित केलेल्या या प्रकल्पात भारतीय रेल्वेद्वारे पहिल्या टप्प्यातील डिझाइन, प्रोटोटाइप उत्पादन आणि हायड्रोजन ट्रॅक्शन तंत्रज्ञानाचा पहिला विकास यांचा समावेश आहे.

वैष्णव यांनी लोकसभेतील आपल्या उत्तरात सांगितले, की “या प्रायोगिक टप्प्यावर स्थापित ट्रॅक्शन प्रणालींशी थेट खर्चाची तुलना करणे घाईचे ठरेल, कारण हायड्रोजन ट्रेन-सेट आणि त्याची पायाभूत सुविधा प्रायोगिक तत्त्वावर विकसित केली गेली आहे. हा प्रकल्प पर्यायी ऊर्जेवर चालणाऱ्या रेल्वे प्रवासातील प्रगतीसाठी भारतीय रेल्वेची वचनबद्धता दर्शवतो, ज्यामुळे देशाच्या वाहतूक क्षेत्रासाठी एक स्वच्छ आणि हरित भविष्य सुनिश्चित होते”.