मुंबई: बोरीवली पूर्व येथील संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानातील वृक्षांच्या घनदाट छतामधून ‘वनराणी’ या टॉय ट्रेनचा शिट्टीचा आवाज पुन्हा एकदा घुमू लागला आहे. अनेक मुंबईकरांसाठी, हा आवाज केवळ जुन्या आठवणी जागवणारा नाही. तर तो शहराच्या एका वारशाच्या पुनरागमनाचे प्रतीक आहे. जवळपास पाच वर्षांनंतर ‘वनराणी’ पुन्हा एकदा सेवेत दाखल झाली आहे. करोना-19 महासाथीच्या काळात उद्यान बंद होते आणि मे 2021 मध्ये ‘तौक्ते’ चक्रीवादळाने रेल्वेचे रुळ व आजूबाजूची पायाभूत सुविधा उद्ध्वस्त केल्यामुळे ‘वनराणी’चे कामकाज पूर्णपणे ठप्प झाले होते. या रेल्वेची आता अगदी नव्याने, मुळापासून पुनर्बांधणी करण्यात आली आहे.
भारतीय रेल्वे आणि उद्यान प्रशासनाने या संपूर्ण नूतनीकरणासाठी 43 कोटींहून अधिक रुपयांची गुंतवणूक केली; यात रेल्वे मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम असलेल्या ‘आरआयटीइएस’ कडून तांत्रिक सहकार्य घेण्यात आले. यातून जे काही साकारले आहे, ते केवळ जुन्या गोष्टीची दुरुस्ती नसून, एक पूर्णपणे नवीन रूप आहे- दोन बॅटरीवर चालणाऱ्या रेल्वेगाड्या, ‘विस्टाडोम’ डब्याचा पर्याय, लाकडी ‘स्लीपर्स’च्या जागी सिमेंटचे स्लीपर्स, आणि रेल्वेत चढण्यासाठी व उतरण्यासाठीचे ठिकाण म्हणून नूतनीकरण केलेले ‘कृष्णगिरी’ स्थानक. ‘वनराणी’ या नावाचा अर्थ ‘अरण्याची राणी’ असा होतो- ही रेल्वे सर्वप्रथम 1970 च्या दशकात, उद्योगपती रतन टाटा यांच्याकडून उद्यानाला मिळालेली एक भेट म्हणून सुरू करण्यात आली होती. अल्पावधीतच, मुंबईतील शालेय सहली आणि कौटुंबिक भ्रमंतीसाठीचे हे एक प्रसिद्ध स्थळ झाले.
“1970 च्या दशकात, रतन टाटा यांनी राष्ट्रीय उद्यानाला ‘वनराणी’ ही रेल्वे भेट दिली होती. मूळ ‘वनराणी’ला आदरांजली म्हणून, आम्ही लवकरच त्या जुन्या रेल्वेचे इंजिन प्रदर्शनासाठी ठेवणार आहोत,” असे उद्यानाचे उपसंचालक (दक्षिण), किरण पाटील यांनी सांगितले. ही पुनरुज्जीवित रेल्वे 6 जानेवारी 2026 रोजी धावू लागली असली, तरी तिचा अधिकृत उद्घाटन सोहळा 14 मार्च रोजी पार पडला. या सोहळ्यात केंद्रीय वाणिज्य व उद्योग मंत्री आणि मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघाचे खासदार पीयूष गोयल यांनी, राज्याचे वनमंत्री गणेश नाईक आणि माहिती तंत्रज्ञान व सांस्कृतिक कार्य मंत्री आशिष शेलार यांच्या उपस्थितीत या रेल्वेला हिरवा झेंडा दाखवून रवाना केले. “ही खरोखरच अशी एक रेल्वे होती, जिचे संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाला भेट देणाऱ्या पर्यटकांच्या मनात गेल्या 50 वर्षांपासून अफाट आकर्षण राहिले आहे,” असे गोयल यांनी पत्रकारांशी बोलताना सांगितले. त्यांनी पुढे सांगितले, “2020 मधील एका चक्रीवादळादरम्यान या रेल्वेचे रुळ खराब झाले होते, ज्यामुळे ती सेवा बंद करणे भाग पडले होते. मात्र, मला या गोष्टीचा मनस्वी आनंद आहे की, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी या रेल्वेच्या पुनरुज्जीवनाला मंजुरी दिली आहे.”
वन राणी 2.0
सर्वांत महत्त्वाचा बदल गाडीच्या अंतर्गत रचनेत आहे. नवीन ‘वनराणी’ बॅटरीवर चालते, तिने डिझेल इंजिनची जागा घेतली आहे. यामुळे शहरातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक असलेल्या संरक्षित वनक्षेत्रात उत्सर्जन टाळले जाते. प्रत्येकी चार डबे असलेल्या या दोन गाड्या 2.3 किलोमीटरच्या नॅरो-गेज ट्रॅकवर धावतात. हा ट्रॅक जैवविविधता हॉटस्पॉट्स, एक छोटे प्राणीसंग्रहालय आणि कृत्रिम बोगद्यांमधून वळसा घालून कृष्णगिरी स्टेशनवर परत येतो. हा वर्तुळाकार मार्ग उद्यानातील वन्यजीव किंवा तेथील विद्यमान जैवविविधतेला कोणताही अडथळा येऊ नये, अशा प्रकारे तयार करण्यात आला आहे. प्रत्येक फेरी 20 मिनिटांची असून, त्यात 70 ते 80 प्रवासी प्रवास करतात. “आठवड्याच्या दिवसांमध्ये दैनंदिन कामकाज सकाळी 9 वाजता सुरू होते आणि सायंकाळी 5 वाजता संपते, तर पर्यटकांच्या गर्दीच्या वेळी आठवड्याच्या शेवटी ते सायंकाळी 6 वाजेपर्यंत चालते,” असे पाटील म्हणाले.
प्रवासी दोन प्रकारच्या डब्यांमधून निवड करू शकतात. उघड्या डब्यांमुळे मूळ ‘वनराणी’चा अनुभव मिळतो; आणि काचेचे छत व मोठ्या खिडक्या असलेल्या व्हिस्टाडोम डब्यांमधून जंगलाच्या विस्तीर्ण दृश्यांचा आनंद घेता येतो. “सहसा आम्ही फक्त उघड्या डब्यांची ट्रेनच चालवतो, कारण ती पूर्वीच्या ‘वनराणी’सारखी दिसते. मात्र, आठवड्याच्या शेवटी जास्त गर्दी होते आणि तेव्हा गर्दी सांभाळण्यासाठी आम्ही दुसरी व्हिस्टाडोम ट्रेन बाहेर काढतो,” असे ट्रेनचे व्यवस्थापन करणाऱ्या एका वन अधिकाऱ्याने सांगितले. पर्यटकांना जे दिसते त्यापलीकडे, पायाभूत सुविधांमध्ये लक्षणीय सुधारणा करण्यात आली आहे. पूर्वीचे लाकडी रूळ, जे लवकर झिजायचे आणि ज्यांना वारंवार देखभालीची गरज लागायची—त्यांच्या जागी सिमेंटचे रूळ टाकण्यात आले आहेत, ज्यामुळे दीर्घकालीन देखभालीचा खर्च कमी झाला आहे. पाटील म्हणाले की, पर्यटकांचा अनुभव अधिक समृद्ध करण्यासाठी उद्यान विभाग डब्यांमध्ये प्रोजेक्टर आणि ऑडिओ गाईड जोडण्याची योजना आखत आहे.
महसूल आणि प्रतिसाद
पुनरुज्जीवनानंतरची आकडेवारी दर्शवते की, या आकर्षणाने आपली पकड अजिबात गमावलेली नाही. 6 जानेवारी ते 14 मार्च 2026 या कालावधीत, अधिकृत उद्घाटनापूर्वी या ट्रेनने 14 हजार 13 तिकिटे विकली आणि 10.19 लाख रुपयांचा महसूल मिळवला. उद्घाटन दिवशीचे प्रवास विनामूल्य होते; त्यानंतरच्या दिवसांत सुरू झालेल्या सशुल्क सेवांमधून प्रवाशांची सातत्यपूर्ण मागणी दिसून आली. 15 मार्च रोजी 492 प्रवाशांनी या गाडीतून प्रवास केला, ज्यातून 41 हजार 140 रुपयांचे उत्पन्न मिळाले. आठवड्याच्या कामाच्या दिवसांतील आकडेवारी काहीशी कमी होती, 17 मार्च रोजी 159 प्रवासी (13 हजार 374 रुपये) आणि 18 मार्च रोजी 189 प्रवासी (16 हजार 21 रुपये)—परंतु मराठी नववर्ष असलेल्या ‘गुढीपाडव्या’च्या सणासुदीच्या उत्साहामुळे 19 मार्च रोजी 398 प्रवाशांनी भेट दिली आणि 32 हजार 474 रुपयांचे उत्पन्न मिळाले. एकूणच, या गाडीच्या दुसऱ्या टप्प्यात आतापर्यंत 15 हजार 251 तिकिटांची विक्री झाली असून, त्यातून 11.23 लाख रुपयांची कमाई झाली आहे. अनेक पर्यटकांसाठी, हे पुनरागमन अत्यंत वैयक्तिक स्वरूपाचे आहे.
दक्षिण मुंबईत राहणारे 35 वर्षीय शरद सोमण, ज्यांनी लहानपणी आपल्या आई-वडिलांसोबत ‘वनराणी’मधून प्रवास केला होता, त्यांनी आपल्या सहा वर्षांच्या मुलाला त्याच्या पहिल्या सफरीसाठी आणले. “माझे आई-वडील शक्य तेव्हा मला राष्ट्रीय उद्यानात घेऊन यायचे. तिथे शांत, जंगलासारखे वातावरण होते. लहानपणी आई-वडिलांसोबत अनेक वेळा खेळण्यातील रेल्वेतून प्रवास केल्याच्या माझ्या गोड आठवणी आहेत. माझ्या मुलालाही तोच अनुभव मिळावा अशी माझी इच्छा होती. तो या अनुभवाने खूप आनंदित झाला,” असे सोमण म्हणाले. उत्तर मुंबईतील मीरा-भयंदर येथून आलेल्या 40 वर्षीय रीमा नाईक यांनी या सफरीकडे केवळ मनोरंजनापेक्षा काहीतरी अधिक म्हणून पाहिले. “ही रेल्वे जो अनुभव देते तो सर्वांगीण आहे. याची सुरुवात हिरव्यागार निसर्गरम्य परिसरातून होते आणि पुढे ती उद्यानातील मानवी वस्त्या व आजूबाजूच्या इमारतींमधून प्रवास करते. झाडे आणि हिरवीगार जागा जपण्याचे महत्त्व लोकांना कळावे, यासाठी असे अनुभव निर्माण करणे महत्त्वाचे आहे.”
‘वनराणी’ केवळ प्रवाशांनाच घेऊन जात नाही. ती शहरातील अनेकांच्या आठवणी घेऊन जाते.
Recent Comments