19 महिन्यांचे दोन अस्थिर कालखंड. त्यांनी आपल्या तीन पिढ्यांवर आपला भूतकाळ परिभाषित केला आहे, आपला वर्तमान निश्चित केला आहे आणि भविष्यावर त्यांच्या अगदी विरोधाभासी पद्धतीने ते वर्चस्व गाजवत राहतील. एक अंदाज लावणे सोपे आहे. 25 जून 1975 ते 18 जानेवारी 1977 दरम्यानच्या 19 महिन्यांच्या आणीबाणी. हा स्तंभ 21 मार्च रोजी लिहिला जात आहे. म्हणजेच, आणीबाणी अधिकृतपणे रद्द करण्याच्या 48 व्या वर्धापन दिनानिमित्त मी हा लेख लिहिला आहे. इतिहासाची व्याख्या करणाऱ्या 19 महिन्यांचा एक संच, दुसरा कोणता असेल याचा अंदाज तुम्ही लावू शकता का? मी तुमच्यासाठी ते सोपे करू शकतो. आपल्या पंतप्रधानांच्या कार्यकाळाकडे परत एक नजर टाका. नेहरू, इंदिरा गांधी, वाजपेयी, मोदी, व्ही.पी. सिंग, गौडा, गुजराल, चरण सिंग हे नाहीत बरं का. यापैकी कोणीही नाही.
मी आता सुचवेन की आपण प्रख्यात माजी आयएएस अधिकारी-विद्वान संजीव चोप्रा यांनी लिहिलेले लाल बहादूर शास्त्री यांचे नुकतेच प्रकाशित झालेले चरित्र वाचावे. मंगळवारी दिल्लीतील इंडिया इंटरनॅशनल सेंटरमध्ये ‘द ग्रेट कॉन्सिलिएटर: लाल बहादूर शास्त्री अँड द ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ इंडिया’ या पुस्तकाच्या प्रकाशन सोहळ्यात सहभागी होण्याचा मान मला मिळाला. जवाहरलाल नेहरूंच्या मृत्यूनंतर, आणि 11 जानेवारी 1966 रोजी ताश्कंद येथे त्यांच्या दुःखद निधनापर्यंत 9 जून 1964 दरम्यान, शास्त्रींनीही 19 महिने काम केले. आणि आपण असा युक्तिवाद का करतो की हे सर्व आणीबाणीइतकेच भारताच्या राजकीय उत्क्रांतीसाठी महत्त्वाचे होते? ते पूर्णपणे विरुद्ध असतील तरी? फक्त 19 महिन्यांचा विचार करा जेव्हा भारताने पूर्ण युद्ध (सप्टेंबर 1965), स्थानिक रणगाड्यांसह चकमक (कच्छ एप्रिल-जुलै 1965), अन्नटंचाईला तोंड दिले, एक कठीण राजकीय परिवर्तन घडवून आणले आणि आपल्या इतिहासातील कोणत्याही तुलनात्मक काळापेक्षा जास्त संस्था उभारल्या. 19 शास्त्री-केंद्रित महिन्यांचा सर्वोच्च बिंदू अर्थातच, 22 दिवसांचे युद्ध होते जे त्यांनी मोठ्या प्रतिकूल परिस्थितींविरुद्ध लढले आणि तत्वतः जिंकले, जरी लष्करी इतिहासकार अनेकदा त्याला गतिरोध म्हणतात. युद्धाच्या प्रत्येक पैलूमध्ये कमीतकमी तीन पायऱ्या श्रेष्ठ असलेल्या आणि त्याहूनही अधिक चांगल्या शत्रूविरुद्धची लढाई म्हणजे विजय होय.
शिवाय, त्या युद्धात फक्त एकाच बाजूने, पाकिस्तानकडे, एक ध्येय होते. त्यांना काश्मीर जिंकण्याची एक उत्तम संधी दिसली आणि ते हरले. काश्मीर जिंकण्याची लष्करी आणि राजनैतिकदृष्ट्या त्यांच्याकडे सापेक्ष ताकद शेवटची होती. शास्त्रींच्या दृढनिश्चयाने ते स्वप्न कायमचे गाडून टाकले. ताश्कंद येथे त्यांनी केलेल्या तहामुळे आणि तेथे ते जीवाला मुकल्यामुळे शास्त्रींचा वारसा अन्याय्यपणे झाकला गेला आहे. त्यांचे खरे योगदान हे त्यांनी पुकारलेले युद्ध आहे. फील्ड मार्शल अयुब खान आणि त्यांचे सहकारी झुल्फिकार अली भुट्टो यांनी 1962 च्या पराभवामुळे अडचणीत आलेल्या आणि आता उन्मत्त संक्रमणात अडकलेल्या भारतीय सशस्त्र दलांमध्ये मोठ्या असुरक्षा पाहिल्या. 1963 मध्ये श्रीनगरमधील हजरतबल संकटामुळे त्यांना हिंमत मिळाली, त्यांनी नेहरूंपासून शास्त्रींकडे झालेल्या राजकीय संक्रमणाला राजकीय अस्थिरता या दृष्टीने पाहिले व नंतर, त्यांनी कच्छच्या रणात (आरओके) टाकलेल्या छाप्यांसह भारताची तयारी आणि मनोबल तपासले.
चोप्रा तुम्हाला त्यांच्या अतिशय चांगल्या प्रकारे दस्तऐवजीकरण केलेल्या वृत्तांतात सांगतात त्याप्रमाणे, पाकिस्तानी लोकांनी त्यांच्या अमेरिकन मालकांच्या प्रतिसादाची तपासणी करून क्रोएशियातील पॅटन टँकचा वापर केला. त्यांच्या मोठ्या करारानुसार, त्यांना भारताविरुद्ध त्यांचा वापर करण्याची परवानगी नव्हती. परंतु, अमेरिकन लोकांनी काही धार्मिक तुटपुंजे काम करण्यापेक्षा जास्त काही केले नाही. त्यांना माहित होते की ते काश्मीरवर मोठी कारवाई करू शकतात.
आता परिणाम पहा: काही महिन्यांनंतर ऑपरेशन जिब्राल्टर झाले, ज्यामध्ये 10 हजारहून अधिक सशस्त्र घुसखोरांना काश्मीरमध्ये पाठवण्यात आले. त्याचे नाव जिब्राल्टर ठेवण्यात आले, कारण ते युरोपमध्ये इस्लामिक विजेत्यांनी स्थापित केलेले पहिले पाऊल होते. प्रत्येक घुसखोर गटाचे नाव प्रसिद्ध इस्लामिक योद्ध्यांच्या नावावर ठेवण्यात आले: तारिक, कासिम, खालेद, सलाहुद्दीन आणि निश्चितच, गझनवी. एकदा या गटांनी खोऱ्यातील भारतीय सैन्याला चिरडून टाकले की, निर्णायक धक्का ऑपरेशन ग्रँड स्लॅम असेल, जसे अयुबने जम्मूमधील अखनूर ताब्यात घेण्यासाठी नियोजित मोठ्या रणगाड्यांवर हल्ला किंवा त्यांच्या म्हणण्यानुसार कंठस्थ हल्ल्याचे नाव दिले. त्यांनी अशीही बढाई मारल्याची नोंद आहे की, ‘हिंदूंचे मनोबल एक किंवा दोन जोरदार वारांपेक्षा जास्त टिकू शकत नाही’.
या प्रकरणात, दुसऱ्या बाजूच्या नेत्याच्या दृढनिश्चयाचा चुकीचा अर्थ लावण्यात आला. जनरल, विशेषतः पाकिस्तानी, नेहमीच नागरिकांना कमी लेखतात. या प्रकरणात, अयुब आणि त्यांच्या पथकाच्या विचारप्रक्रिया कशा काम करतात हे पाहता, शास्त्रींच्या मृदुभाषी शैलीने हा भ्रम बळकट केला. त्या किरकोळ अशा 5 फूट 2 इंच देहात एक विलक्षण प्रबळ इच्छाशक्ती असलेला भारतीय देशभक्त राहत होता. 3 सप्टेंबर रोजी शास्त्रींनी त्यांचे मंत्रिमंडळ बोलावले आणि निर्णय घेतला तेव्हा घुसखोरांविरुद्ध वाढत्या प्रमाणात यशस्वी लढाई सुरूच होती, पाकिस्तानी रणगाडे (ऑप ग्रँड स्लॅम) अखनूरला धमकावत असताना, त्यांच्या प्रतिसादाची विस्तृत रूपरेषा आखण्यात आली. महत्त्वाचे म्हणजे त्यात पाकिस्तानच्या आक्रमक शक्तीचा नाश करणे, आवश्यक असलेला किमान प्रदेश ताब्यात घेणे आणि युद्ध यशस्वीरित्या पूर्ण झाल्यानंतर तो परत करणे समाविष्ट होते. युद्धाच्या निकालावर भारतात बरेच एकमत आहे. भारतात, उरी सेक्टरमधील हाजी पीर खिंडीची परतफेड हादेखील सर्वात वादग्रस्त मुद्दा असेल.
तथापि, संयुक्त राष्ट्रांच्या युद्धबंदीच्या ठरावात दोन्ही बाजूंनी 5 ऑगस्ट रोजी अस्तित्वात असलेल्या युद्धबंदी रेषेवर परत येण्याची मागणी करण्यात आली होती. पाकिस्तानने काश्मीर ताब्यात घेण्याची शेवटची संधी गमावली असली तरी, रणनीतिक आणि प्रादेशिक चित्र भारतीय लोककथांमध्ये मानले जाते तितके एकतर्फी नव्हते. यामुळेच हाजी पीर तडजोड झाली आणि कदाचित, शास्त्रींना अवेळीच जीवाला मुकावे लागले. 1966 मधील चर्चा,अफवांपासून ते सध्याच्या काळात व्हॉट्सअॅपपर्यंत, शास्त्रींचा मृत्यू हा त्या शाश्वत रहस्यांपैकी एक आहे आणि असंख्य कॉन्स्पिरसी सिद्धांतांचा विषय आहे. हे पुस्तक आपल्याला दोन गोष्टींवर स्पष्टता देते. एक म्हणजे, शास्त्रींना पंतप्रधानपदाची सूत्रे हाती घेण्याच्या काही दिवस आधी 1959 मध्ये आणि त्यानंतर 5 जून 1964 रोजी दोनदा हृदयविकाराचा झटका आला होता. हा काळ स्टॅटिन, स्टेंट, बायपास सर्जरीचा नसलेला होता. तिसरा हृदयविकाराचा झटका आला तर त्यातून तगणे हे अवघडच होते.
आणि दुसरे म्हणजे, ज्या दिवशी त्यांनी ताश्कंद करारावर स्वाक्षरी केली त्या दिवशी शास्त्री सुरुवातीला आनंदी होते. पण घरी परतताना त्यांना प्रतिक्रिया ऐकायला मिळाल्यावर, ‘हाजी पीरचे आत्मसमर्पण’ हे प्रेसमध्ये एक वाद बनले आणि शेवटी जेव्हा ते त्यांच्या मुली आणि पत्नीशी बोलले, ज्या दोघीही दुःखी दिसत होत्या, तेव्हा त्यांचा उत्साह कमी झाला. काही तासांतच ते निघून गेले. शास्त्रींच्या वारशाबद्दल बोलताना आपण त्या युद्ध आणि शांततेत अडकतो हे विडंबनात्मक आणि दुःखद आणि अन्याय्य आहे. किंवा, ‘जय जवान’ कथेत. त्यांचे आणखी दीर्घकालीन योगदान ‘जय किसान’ आघाडीवर होते. त्यांनी हरित क्रांतीची सुरुवात केली, सी. सुब्रमण्यम यांना त्यांचे अन्नमंत्री म्हणून नियुक्त केले, प्रतिभावान शास्त्रज्ञ डॉ. एम.एस. स्वामीनाथन आणि भारतातील पहिल्या केंद्रीय कृषी विद्यापीठांची स्थापना केली.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्यांनी सहकार्यासाठी अमेरिकन लोकांशी संपर्क साधला. शास्त्रींच्या राजकारणातील एक कमी कौतुकास्पद बाजू म्हणजे ते नेहरूवादी मध्य-डाव्या विचारसरणीचे नव्हते. चोप्रांप्रमाणे तुम्ही त्यांना केंद्राचे माणूस म्हणू शकता. मी म्हणेन की ते केंद्राचे नेते होते, परंतु थोडेसे उजवीकडे झुकलेले होते. पुराव्यासाठी, नेहरूंनी पुरुषोत्तम दास टंडन यांची काँग्रेस प्रमुख म्हणून निवड रोखल्याबद्दल, शास्त्रींचे सर्व्हंट्स ऑफ द पीपल सोसायटीमध्ये संगोपन आणि लाला लजपत राय यांच्याकडून शिकण्याबद्दल त्यांची नाराजी पहा. आणि नंतर, त्यांच्या अविश्वास प्रस्तावाला स्पष्टपणे उजव्या विचारसरणीच्या आणि पश्चिमेकडील स्वतंत्र पक्षाचा पाठिंबा. तसेच, त्यांचे भाषण पहा जिथे त्यांनी त्यांचे कम्युनिस्ट विरोधी हिरेन मुखर्जी यांच्या नेहरूवादीवादापासून विचलित होत असल्याचा आरोप केला होता. थोडक्यात, ते म्हणाले, कम्युनिस्ट व्यवस्थेत तुम्ही विचलनाची तक्रार करता. लोकशाहीमध्ये, बदल असतो.
एक कायमचा अमेरिकनवाद आहे ज्याची मी वारंवार पुनरावृत्ती करतो: तुम्ही मागे सोडलेला एकमेव वारसा म्हणजे लोक. शास्त्रींच्या बाबतीत, मी ते पुन्हा सांगेन. एका महान सार्वजनिक व्यक्तीसाठी त्यांनी बांधलेल्या संस्था मागे सोडून जाण्याचा आणखी चांगला वारसा आहे. पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही पीएमओ, सीबीआय, सीव्हीसी, कृषी किंमत आयोग (एपीसी), अगदी बीएसएफ (सीमा सुरक्षा दल) हा शब्द ऐकाल तेव्हा शास्त्रींचा विचार करा. युद्ध आणि शांतता याशिवाय हे सर्व आहे जे त्यांचे 19 महिने आपल्या वर्तमान आणि भविष्यासाठी आणीबाणीपेक्षा अधिक परिणामकारक बनवतात.
द ग्रेट कॉन्सिलिएटर: लाल बहादूर शास्त्री अँड द ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ इंडिया .
संजीव चोप्रा
ब्लूम्सबरी प्रकाशन.
(अनुवाद : तेजसी आगाशे)
Recent Comments