‘पाकिस्तान से आझादी’ :पाकिस्तानला आपल्या देशाच्या मानसिकतेत महत्त्वाचे स्थान देणे चुकीचे’

चित्रण: श्रुती नैथानी.

मला कल्पना आहे, की हा मथळा वापरण्यामध्ये प्रचंड धोके आहेत. क्लिक-बेट पत्रकारितेचा आरोप होण्यापासून ते मानसोपचारतज्ज्ञाकडे जाण्याचा सल्ला मिळण्यापर्यंत. पण माझी विनंती आहे की, तुम्ही माझे म्हणणे ऐकून घ्या.

अर्थातच, पाकिस्तानने भारतावर वसाहत स्थापन केली आहे, असा दावा कोणीही करणार नाही. लष्करी शक्ती, अर्थव्यवस्था, संस्कृती आणि सॉफ्ट पॉवर, किंवा जागतिक प्रतिमा यापैकी कोणत्याही क्षेत्रात तो भारताची बरोबरी करू शकत नाही. ती संधी 1983 च्या सुमारासच निघून गेली, जेव्हा पाकिस्तानने हजारो जखमा करून भारताला रक्तबंबाळ करण्याचे धोरण निवडले. हा झिया यांचा पाकिस्तान होता, जो अफगाण जिहादच्या नशेत होता आणि आपल्या पंजाबमधील समस्या वाढत होत्या. यामुळे पाकिस्तानचा अपरिवर्तनीय अधःपतनाचा मार्ग सुरू झाला. पुढील दशकांमध्ये ही घसरण अधिक तीव्र झाली. आज, भारताच्या दरडोई जीडीपीच्या सुमारे 55 टक्के असलेल्या पाकिस्तानला प्रत्येक तिमाहीत हे अंतर वाढत असल्याचे दिसत आहे. भारताच्या लोकसंख्येच्या एक पंचमांशपेक्षा थोडी जास्त लोकसंख्या असलेल्या पाकिस्तानचा जीडीपी भारताच्या जीडीपीच्या सुमारे एक दशांश आहे. साक्षरता, आयुर्मान, उच्चशिक्षण या बाबतीत पाकिस्तानसाठी एक प्रचंड नकारात्मक दरी निर्माण झाली आहे आणि ती वाढतच आहे. अलीकडेच पाकिस्तानचा शेअर बाजार जगातील सर्वांत वेगाने वाढणाऱ्या बाजारांपैकी एक असल्याबद्दल त्यांच्यामध्ये थोडा उत्साह दिसून येत आहे, तर भारताचा बाजार जवळपास 18 महिन्यांपासून स्थिर आहे. हे एक सत्य आहे. पाकिस्तानी सोशल मीडियाचा पडदा बाजूला करून त्यामागे डोकावून पहा. या 18 महिन्यांच्या तेजीनंतर कराची स्टॉक एक्सचेंजचे (केएसई) एकूण बाजार भांडवल सुमारे 70 अब्ज डॉलर्स आहे. हे भारताच्या ‘एनएसई’च्या एकूण बाजार भांडवलाच्या केवळ 1.35 टक्के आहे, इतके दिवस स्थिर असूनही.

आज, सात भारतीय कंपन्यांचे वैयक्तिक मूल्य ‘केएसई’पेक्षा जास्त आहे. रिलायन्सचे मूल्य साडेतीन पट, एचडीएफसी, भारती आणि टीसीएसचे मूल्य जवळपास दुप्पट किंवा त्याहून अधिक आहे. थोडे खाली गेल्यास, 14 कंपन्यांचे मूल्य 50 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे. अमेरिकेशी असलेला त्याचा व्यापार भारताच्या व्यापाराच्या एक दशांशपेक्षा कमी आहे. चीन, त्याचा सर्वांत महत्त्वाचा मित्र, संरक्षक आणि सर्वांत मोठा व्यापारी भागीदार आहे, त्याच्याकडून होणारी आयात केवळ 16 अब्ज डॉलर्स आहे, ज्यात त्याच्या 85 टक्के शस्त्रास्त्रांच्या आयातीचा समावेश आहे. भारताची चीनकडून आयात 116 अब्ज डॉलर्स आहे आणि त्यात कोणत्याही शस्त्रास्त्रांचा समावेश नाही. जवळपास कोणत्याही आर्थिक निर्देशकावर पाकिस्तानची स्थिती भारताच्या जीडीपीच्या एक दशांश असण्यापेक्षाही वाईट आहे. विमान वाहतुकीकडे पहा. पाकिस्तानच्या दोन सर्वांत मोठ्या एअरलाइन्स (पीआयए आणि एअरब्लू) मिळून 44 विमाने आहेत, तर इंडिगो आणि एअर इंडियाकडे सुमारे 700 विमाने आहेत आणि त्यात दर आठवड्याला एका विमानाची भर पडत आहे. ही संख्या पाकिस्तानच्या तुलनेत सुमारे 16 पट जास्त आहे.

आज हे दोन्ही शेजारी पूर्णपणे वेगवेगळ्या स्तरावर आहेत. ‘ट्रिलियन डॉलर्स किमतीच्या महत्त्वपूर्ण खनिजांची’ किंवा ‘अवाढव्य तेल साठ्यांची’ शक्यता केवळ एक कल्पना आहे. सध्या या कल्पनेला स्वयंघोषित फील्ड मार्शलच्या धर्मग्रंथांच्या वाचनातून आणि त्याच्या या अर्थनिर्णयातून खतपाणी मिळत आहे की, मदिनानंतर इस्लामिक कलमावर स्थापन झालेला पाकिस्तान हा दुसरा देश असल्याने, त्याच्या जमिनीखाली सौदी अरेबियाप्रमाणे तेल आणि खनिजे असलीच पाहिजेत. गालिब म्हणाला होता त्याप्रमाणे, ‘दिल को खुश रखने का गालिब ये खयाल अच्छा है’ (मनाला दिलासा देण्यासाठी ही एक चांगली कल्पना आहे). थोडक्यात, पाकिस्तानला भारताची बरोबरी करण्याची कोणतीही संधी नाही, उलट ही दरी वाढतच जाईल. वेगवेगळ्या वेळी त्याचे नेते आपल्या लोकांना वेगवेगळ्या प्रकारे तेच जुने खोटं आश्वासन देतील: महत्त्वपूर्ण खनिजे, हायड्रोकार्बन्स, सोने, आणि सर्वांत नवीन म्हणजे, इस्लामिक जग आणि त्यांच्या बिगर-सरकारी युद्धखोरांसाठी जे एफ-17 विमानांचा ॲमेझॉन. कठोर सत्य हे आहे की, पाकिस्तान भारतासोबतची दरी केवळ लोकसंख्येच्या बाबतीतच कमी करू शकतो. या बाबतीत त्याची वाढ भारताच्या तुलनेत जवळपास दुप्पट आहे.

मुनीरसह पाकिस्तानी उच्चभ्रूंना माहीत आहे, की ते मागे पडले आहेत. ते ‘डंपर ट्रक विरुद्ध ‘चमकदार’ मर्सिडीज’चे त्यांचे विधान हेच ​​दर्शवते. तो कधीही युद्ध किंवा अगदी छोटी चकमकही जिंकू शकत नाही. त्याच्याकडे फक्त एकच शक्ती आहे: भारताचा वेग कमी करण्याची आणि अणुशक्ती असलेल्या उपखंडाबद्दल महासत्तांची चिंता वाढवण्याची. भारताला याच नकारात्मक शक्तीचा सामना करायला शिकले पाहिजे. मोठ्या चित्राकडे पाहून सुरुवात करायला हवी. गेल्या दशकात, आपण पाकिस्तानला आपल्या मनात त्याच्या पात्रतेपेक्षा खूप मोठी जागा दिली आहे का? आपल्या राजकारणात गरजेपेक्षा जास्त महत्त्व दिले आहे का? आपण आपल्या ध्रुवीकरण झालेल्या राजकारणात आर्थिक आणि सामरिकदृष्ट्या पराभूत झालेल्या पाकिस्तानसाठी अनावश्यकपणे जागा निर्माण केली आहे का? जानेवारी 2016 पासून, जेव्हा नरेंद्र मोदींच्या शांततेच्या प्रयत्नांना पठाणकोट हवाई तळावरील दहशतवादी हल्ल्याने सुरुंग लावला, तेव्हापासून भाजपचे राजकारण हिंदू-मुस्लिम ध्रुवीकरणावर अधिकाधिक अवलंबून राहिले आहे. ‘सबका साथ, सबका विकास’ हे कल्याणकारी योजनांच्या वितरणाच्या बाबतीत लागू होते आणि ओळखीमुळे कोणालाही कोणत्याही लाभांपासून वंचित ठेवले जात नाही, यात शंका नाही. परंतु, भावनिक आवाहन केवळ हिंदू मतदारांपुरते मर्यादित आहे. आणि त्यासाठी, पाकिस्तानकडून असलेला धोका नेहमीच कायम लक्षात ठेवला पाहिजे.

यामुळे आपल्या सामरिक हितांमध्ये आणि स्थानामध्ये कशी गुंतागुंत निर्माण होते, हे बांगलादेशच्या बाबतीत सुरू असलेल्या घडामोडींवरून स्पष्ट होते. शेख हसीना वाजेद यांच्या रूपाने भारताला एक मित्र मिळाला नाही, याचा अर्थ असा नाही, की भारताला तिथे कोणीही मित्र मिळणार नाही. जमात किंवा अगदी मोहम्मद युनूस पाकिस्तानबद्दल काहीही विचार करत असले तरी, बांगलादेश तीन बाजूंनी भारताने वेढलेला आहे; भारत हा एक महत्त्वाचा, खूप मोठा शेजारी देश आहे, ज्याच्याशी त्याचे अपरिहार्यपणे अतूट संबंध आहेत. ध्रुवीकरणाच्या राजकारणामुळे, विशेषतः पश्चिम बंगाल आणि आसाममध्ये निवडणुका येऊ घातल्या असताना, बांगलादेशसोबतचे संबंध आणखी बिघडतील, आणि त्यानंतर भारत – अपरिहार्यपणे – तेथील नव्याने निवडून आलेल्या सरकारसोबत संबंध सुधारण्यास सुरुवात करेल. जरी नवीन सरकार पाकिस्तानशी मैत्रीपूर्ण असले तरी, ते खूप दूर आहे आणि त्यांच्याकडे संसाधने नाहीत. बांगलादेशला आपली राजकीय आणि आर्थिक व्यवस्था सावरण्यासाठी भारताच्या सदिच्छेची आणि सहकार्याची गरज लागेल. चिनी शस्त्रे? हसीना यांनीही बहुतेक शस्त्रे चीनकडूनच खरेदी केली आहेत. त्यामुळे त्यात काही फरक नाही. याच मोठ्या चित्राच्या पार्श्वभूमीवर आपल्याला मुस्तफिझुर रहमान (आयपीएल) प्रकरणावर विचार करण्याची गरज आहे. आजकाल काही लोक ‘सॉफ्ट पॉवर’चा उल्लेख केल्यावर लगेच चिडतात. पण क्रिकेट हा भारताचा ‘हार्ड पॉवर’चाच एक प्रकार आहे, कारण उपखंडात या खेळाला किती महत्त्व आहे हे सर्वांनाच माहीत आहे.

याचा विचार करा: अफगाण क्रिकेट संघाला आश्रय देणे आणि त्यांना पाठिंबा देणे हे ‘सॉफ्ट पॉवर’चे की ‘हार्ड पॉवर’चे प्रदर्शन आहे? सध्याचे अफगाण सरकार पाकिस्तान्यांना जो त्रास देत आहे, ते बाजूला ठेवून तुम्ही याकडे पाहाल का? म्हणूनच, पाकिस्तानसोबत खेळताना त्यांच्याशी हस्तांदोलन न करणे आणि तो ‘राग’ फक्त क्रिकेटपुरता मर्यादित ठेवणे, किंवा आयपीएल फ्रँचायझीने निवडलेल्या एकमेव बांगलादेशी खेळाडूला वगळणे, यामुळे भारताच्या शेजारील देशांमध्ये पाकिस्तानसाठी अधिक जागा निर्माण होते. हा ‘सॉफ्ट पॉवर’चा तोटा आहे की ‘हार्ड पॉवर’चा? यामुळे आपले सामरिक धोरण सोशल मीडियाच्या हातात जाते. हे काही घाईघाईने केलेले सामान्यीकरण नाही. ज्या काळात हस्तांदोलन न करणे, पाकिस्तानी खेळाडूंकडून ट्रॉफी स्वीकारायची नाही, हा मुद्दा समोर आला, त्याच काळात आम्ही मलेशियामध्ये ‘ज्युनियर सुलतान ऑफ जोहोर कप लीग’ सामना खेळलो (14 ऑक्टोबर, 2025), जिथे खेळाडूंनी केवळ हस्तांदोलनच केले नाही, तर 3-3 अशा बरोबरीच्या सामन्यानंतर ‘हाय-फाइव्ह’ देखील केले. अर्थात, भारत अंतिम फेरीत पोहोचला, पाकिस्तान नाही.

ते हॉकीचे खेळाडू कमी देशभक्त होते का? सरकारने त्यांना काही शिक्षा केली का? काहीही नाही. कारण सोशल मीडियावरील त्यांच्या समर्थकांनी याची दखल घेतली नाही. हॉकीची पर्वा कोण करतो? एका चॅम्पियन हेवीवेट फायटरप्रमाणे, एक मोठी शक्ती आपल्या मुठीच्या ताकदीसोबतच आपल्या पायांच्या चपळाईनेही लढते. पाकिस्तानला भारताची जागा मर्यादित करायची आहे. भारताने त्या जाळ्यात अडकता कामा नये. सध्या तरी पाकिस्तानी थोडे नमलेले दिसत आहेत. पण काही काळानंतर मुनीर काहीतरी कुरापत नक्कीच काढतील. ते त्यांच्या ‘डंपर ट्रक’ने आपल्या बाजूने जाणाऱ्या चकचकीत मर्सिडीजला धडक देऊन जात आहेत. हे टाळण्यासाठी, भारताने आपल्या शेजारच्या देशांशी संबंध पुन्हा दृढ केले पाहिजेत, चीनसोबतचे संबंध स्थिर केले पाहिजेत आणि अंतर्गत सामाजिक सलोखा टिकवून ठेवला पाहिजे. आणि शेवटी, संरक्षणावर मोठ्या प्रमाणावर खर्च करण्यास सुरुवात केली पाहिजे. पाकिस्तानची अर्थव्यवस्था डबघाईला आली आहे. त्याला नवीन शस्त्रास्त्र स्पर्धेचे आमिष दाखवले पाहिजे. आणि त्यामुळे तो आणखी मागे पडेल. हे ‘शेजाऱ्याला कंगाल करण्या’सारखे वाटते, नाही का? ज्या शेजाऱ्याचा एकमेव उद्देश तुम्हाला मागे खेचण्याचा आहे, त्याच्याशी दुसरे काय करणार?

आपल्या राजकारणात आणि आपल्या मनात पाकिस्तानला मिळणारे अयोग्य स्थान आपण नाकारले पाहिजे. मथळा तेच सांगतो: पाकिस्तान से आझादी.