नवी दिल्ली: 6 एप्रिल रोजी, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघप्रमुख मोहन भागवत यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना उद्देशून लिहिलेले असल्याचे मानले जाणारे एक पत्र व्हायरल झाले. या पत्रात आसामचे मुख्यमंत्री हिमंता बिस्वा सरमा आणि त्यांची पत्नी, रिनिकी भुयान सरमा यांच्याबाबत गंभीर चिंता व्यक्त करण्यात आली होती. या कथित पत्रात, ‘केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा हे सरमा यांना वाचवण्याचा प्रयत्न करत आहेत का?’ असा प्रश्न भागवत यांनी मोदी यांना विचारल्याचे दिसून येते. सरमा यांच्या विरोधकांनी समाजमाध्यमांवर मोठ्या प्रमाणावर सामायिक केलेले हे पत्र बनावट असल्याचे आरएसएसच्या पदाधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले. बनावट किंवा ‘एआय-निर्मित’ (कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे तयार केलेल्या) मजकुराद्वारे आरएसएसला लक्ष्य करण्याची ही काही पहिलीच वेळ नाही.
आसामसह विविध राज्यांमध्ये होऊ घातलेल्या विधानसभा निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर ही परिस्थिती अधिकच चिघळली आहे. भागवत यांनी मोदी यांना लिहिलेली असल्याचे भासवणारी दोन एआय-निर्मित पत्रे व्हायरल झाल्यामुळे आरएसएस आणि भारतीय जनता पक्ष यांच्यासमोर, विशेषतः आसाममध्ये, जिथे भाजप पुन्हा सत्तेवर येण्याची आशा बाळगून आहे, मोठी अडचण निर्माण झाली आहे. त्याचप्रमाणे, भागवत यांनी मोदी यांना लिहिलेल्या एका पत्राचा संदर्भ देणारा एक ‘डीपफेक’ व्हिडिओदेखील व्हायरल झाला. या व्हिडिओमध्ये सरमा यांच्या पत्नीशी संबंधित एका पासपोर्ट-विषयक घटनेबाबत चिंता व्यक्त करण्यात आली होती. हा मुद्दा सर्वप्रथम काँग्रेस पक्षाने उपस्थित केला होता. काँग्रेस नेते पवन खेडा यांनी सरमा यांच्या पत्नीवर वेगवेगळ्या देशांचे अनेक पासपोर्ट बाळगल्याचा आरोप केला होता. सरमा आणि भाजपने हे दोन्ही आरोप फेटाळून लावले आहेत. आरएसएसच्या एका वरिष्ठ पदाधिकाऱ्याने सांगितले की, आरएसएसचे नाव खोट्या पद्धतीने वापरून तयार करण्यात आलेल्या एका बनावट एआय-निर्मित पोस्टबाबत आसाम शाखेने गुवाहाटी सायबर सेलकडे पोलिसांत तक्रार दाखल केली आहे.
या पदाधिकाऱ्याने पुढे सांगितले की, याप्रकरणी ‘एफआयआर’ नोंदवण्यात आला असून, भविष्यात अशा प्रकारच्या कृत्यांना आळा घालण्याच्या दृष्टीने ही कारवाई प्रतिबंधक ठरेल, अशी अपेक्षा आहे. “आम्ही आपले लक्ष एका बनावट आणि दिशाभूल करणाऱ्या पोस्टकडे वेधू इच्छितो; ही पोस्ट ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’चा वापर करून तयार करण्यात आल्याचे मानले जात असून, सध्या ती ‘राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या नावाने प्रसारित केली जात आहे,” असे आरएसएसच्या ‘उत्तर आसाम’ शाखेने मार्च महिन्यात दाखल केलेल्या तक्रारीत नमूद करण्यात आले आहे. ‘प्रसारित केला जाणारा हा मजकूर पूर्णपणे खोटा आणि द्वेषपूर्ण असून, त्याचा उद्देश जनतेची दिशाभूल करणे आणि संघटनेची प्रतिमा मलिन करणे हा आहे’,” असेही या तक्रारीत पुढे म्हटले आहे.
मार्च महिन्यातच, दिल्लीतील रोहिणी भागात आरएसएसच्या नावाने मोदी यांना उद्देशून लिहिलेले असल्याचे भासवणारे आणखी एक पत्र समोर आले होते; या पत्राच्या संदर्भात आरएसएसच्या एका पदाधिकाऱ्याने दिल्ली पोलिसांकडे आणखी एक स्वतंत्र तक्रार दाखल केली आहे. “आसाममधील भारतीय जनता पक्षाची सध्याची स्थिती केवळ अत्यंत चिंताजनकच नाही, तर पक्षाच्या वैचारिक अस्तित्वालाही गंभीर धोका निर्माण करते. राष्ट्रवाद, त्याग आणि संघटनात्मक बळावर उभारलेला भाजप आता काँग्रेस पक्षातील संधीसाधू आणि भ्रष्ट घटकांच्या हाती लागत असल्याचे दिसत आहे,” असे आरएसएसच्या एका पदाधिकाऱ्याने निदर्शनास आणलेल्या बनावट पत्रात म्हटले आहे. नाव न सांगण्याच्या अटीवर एका वरिष्ठ आरएसएस पदाधिकाऱ्याने सांगितले की, बिहार आणि हरियाणा निवडणुकांदरम्यान त्यांना आरएसएसच्या नावाने कथितरित्या केलेल्या अशाच बनावट पत्रांचा आणि बनावट सर्वेक्षणांचा सामना करावा लागला होता. “आरएसएस कधीही राजकीय सर्वेक्षणे करत नाही, आणि निवडणुकांपूर्वी आरएसएसने केलेल्या सर्वेक्षणांबद्दल बोलणारी बनावट पत्रे व्हायरल केली जातात. त्याचप्रमाणे, बिहार आणि हरियाणा निवडणुकांपूर्वीही अनेक बनावट पत्रे व्हायरल करण्यात आली होती, आणि ती एक उपद्रव आणि धोका बनली आहेत. प्रशासनाने हे साटेलोटे तात्काळ उघडकीस आणण्याची गरज आहे,” असे एका आरएसएस पदाधिकाऱ्याने सांगितले.
2019 मध्ये, मोहन भागवत आणि इतर सहा वरिष्ठ आरएसएस नेत्यांनी त्यांच्या आणि संघटनेच्या नावाने सोशल मीडियावर पसरणाऱ्या चुकीच्या माहितीला आळा घालण्यासाठी त्यांची ‘एक्स’ खाती सत्यापित करून घेतली होती.
डीपफेक आणि एआय पत्रे
डीपफेक व्हिडिओ आणि एआय-निर्मित पत्रांमुळे प्रभावित झालेली आरएसएस ही एकमेव संघटना नाही. लोकसभा खासदार शशी थरूर यांच्यासह अनेक राजकारण्यांनी अलीकडच्या काळात अशा प्रकारच्या सामग्रीचे बळी ठरल्याचे सांगितले आहे. गुरुवारी, थरूर यांनी या विषयावर चिंता व्यक्त करण्यासाठी एक्सचा वापर केला. थरूर म्हणाले, “माझे चिंताजनक संख्येने डीपफेक व्हिडिओ फिरत आहेत, ज्यात जुन्या मुलाखतींच्या अस्सल फुटेजवर एआय-निर्मित विश्वासार्ह वाटणारे व्हॉईस-ओव्हर आहेत आणि त्यात ‘मी’ अशा गोष्टी बोलत आहे ज्या मी कधीही बोललो नाही.”
10 फेब्रुवारी रोजी अधिसूचित आणि 20 फेब्रुवारीपासून लागू झालेल्या माहिती तंत्रज्ञान (मध्यस्थ मार्गदर्शक तत्त्वे आणि डिजिटल मीडिया आचारसंहिता) सुधारणा नियम, 2026 मध्ये, कृत्रिमरित्या तयार केलेल्या माहितीची औपचारिक व्याख्या सादर करण्यात आली आहे आणि एक्स, यूट्यूब व मेटा यांसारख्या मध्यस्थांवर वर्धित योग्य खबरदारीची बंधने लादण्यात आली आहेत. या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये एआय-निर्मित किंवा कृत्रिम सामग्रीला अनिवार्यपणे लेबल लावण्याचा आणि बेकायदेशीर सामग्री काढून टाकण्यासाठीची कालमर्यादा मोठ्या प्रमाणात कमी करण्याचा समावेश आहे. नवीन चौकटीनुसार, प्लॅटफॉर्म्सना सूचना मिळाल्यापासून तीन तासांच्या आत बेकायदेशीर किंवा सरकारने ध्वजांकित केलेली सामग्री काढून टाकणे बंधनकारक आहे.
Recent Comments