भाजप व अजित पवारांच्या राष्ट्रवादी काँग्रेसचा एकमेकांविरुद्ध घणाघाती प्रचार

बीडमध्ये महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार आणि राष्ट्रवादी-(शप) प्रमुख शरद पवार यांच्या बॅनरचा प्रातिनिधिक फाईल फोटो.

मुंबई: 2017 च्या मुंबई महानगरपालिका निवडणुकांमध्ये राज्यातील दोन मित्रपक्ष, जे शहरात एकमेकांचे प्रतिस्पर्धी होते, त्या भारतीय जनता पक्ष (भाजप) आणि अविभाजित शिवसेना यांच्यात तीव्र आणि कटू लढत झाली होती. यावेळी, पुणे आणि पिंपरी-चिंचवडमधील लढतीतही असेच चित्र दिसत आहे, जिथे दोन मित्रपक्ष – भाजप आणि अजित पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (एनसीपी) – एकमेकांविरुद्ध कडवट प्रचार करत आहेत. 2017 मध्ये, शिवसेनेच्या आक्रमक भूमिकेमागे स्वतःला राज्यातील मित्रपक्ष असलेल्या भाजपपेक्षा वेगळे आणि स्वतंत्र म्हणून स्थापित करण्याची आणि गरज पडल्यास पर्याय निर्माण करण्याची रणनीती होती. नऊ वर्षांनंतर, अजित पवार यांची रणनीतीही वेगळी नाही, असे राजकीय निरीक्षक म्हणतात.

गेल्या पंधरा दिवसांपासून, महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री पुणे जिल्ह्यातच तळ ठोकून आहेत आणि पुणे व पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकांमधील निवडणूक प्रक्रियेच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपली सर्व शक्ती केंद्रित करत आहेत – शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत युती करण्यापासून ते उमेदवार निवडीपर्यंत आणि या दोन्ही स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील प्रचाराचा चेहरा बनण्यापर्यंत.

पवार यांनी प्रत्येक टप्प्यावर भाजपवर जोरदार टीका केली आहे. भाजपने 2017 मध्ये या दोन्ही स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये तत्कालीन अविभाजित राष्ट्रवादी काँग्रेसचा पराभव केला होता. पवार यांनी भाजपवर खराब कारभार, दोन्ही शहरांकडे दुर्लक्ष आणि भ्रष्टाचाराचे आरोप केले आहेत. शिवाय, आपल्या विविध माध्यमांशी झालेल्या संवादांमध्ये त्यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या दोन्ही गटांच्या कायमस्वरूपी विलीनीकरणाची शक्यता नाकारलेली नाही. कायमस्वरूपी विलीनीकरणाबद्दल विचार केला नसल्याचे सांगत, पवार यांनी सूचकपणे म्हटले आहे की, पुणे आणि पिंपरी-चिंचवडसाठी युती झाल्यापासून दोन्ही पक्षांचे कार्यकर्ते खूप आनंदी आहेत आणि राजकारणात कोणीही कायमचे शत्रू नसतात. राजकीय विश्लेषक हेमंत देसाई यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले, “अजित पवार यांचे एकूण राजकारण पाहता, त्यांना शरद पवार यांच्याप्रमाणेच आपला पक्ष वाढवायचा आहे. महायुतीमध्ये त्यांना एकनाथ शिंदे यांच्याकडून स्पर्धा आहे. आणि जर त्यांनी पूर्णपणे भाजपच्या धोरणांचे पालन केले, तर त्यांच्या पक्षाची कोणतीही वेगळी ओळख राहणार नाही.”

महायुतीमध्ये भाजप, शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना आणि अजित पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचा समावेश आहे. “महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांमध्ये काँग्रेसचा प्रभाव कमी होत आहे, आणि जर उद्धव ठाकरे यांना यावेळीही फारसे यश मिळाले नाही, तर विरोधकांमध्ये एक मोठी पोकळी निर्माण होईल.” असे देसाई म्हणाले. तसेच, 2017 ते 2019 या काळात उद्धव ठाकरे यांनी जे केले, आणि आता अजित पवार जे करत आहेत, त्यात निश्चितच साम्य आहे, असेही त्यांनी नमूद केले. म्हणजेच, सर्व पर्याय खुले ठेवणे, असेही ते पुढे म्हणाले.

अजित पवार यांच्या सत्ताकेंद्रात भाजप विरुद्ध राष्ट्रवादी काँग्रेस

अजित पवार यांनी 1991 मध्ये बारामतीचे खासदार म्हणून मुख्य प्रवाहातील राजकारणात प्रवेश केला, परंतु लवकरच त्यांनी आपल्या काका शरद पवार यांच्यासाठी पोटनिवडणुकीद्वारे जागा सोडली. त्याच वर्षी ते पुणे जिल्ह्यातील बारामतीचे आमदार झाले आणि तेव्हापासून त्यांनी ही जागा राखली आहे. पक्ष तसेच राज्य राजकारणातील त्यांचे महत्त्व वाढत असताना, पवार यांनी पिंपरी आणि चिंचवडवर सक्रियपणे लक्ष केंद्रित करण्यास सुरुवात केली. 1999 मध्ये राष्ट्रवादी काँग्रेसची स्थापना झाली आणि 2002 मध्ये अजित पवार यांच्या नेतृत्वाखाली पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकेत पक्षाने सत्ता स्थापन केली. 2007 मध्ये, या नेत्याने काँग्रेसचे सुरेश कलमाडी यांची पुण्यावरील मजबूत पकडही मोडून काढली आणि पुणे महानगरपालिकेतही राष्ट्रवादी काँग्रेसचे राज्य स्थापन केले. 2017 पर्यंत पक्षाने या दोन शहरी बालेकिल्ल्यांवर आपले वर्चस्व कायम ठेवले, जेव्हा भाजपने या दोन्ही स्थानिक स्वराज्य संस्था ताब्यात घेतल्या.

तेव्हापासून, पहिल्यांदाच या दोन्ही स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका होत आहेत. अजित पवार आपले गमावलेले दोन्ही बालेकिल्ले परत मिळवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करत आहेत, केवळ ते गमावलेले गड आहेत म्हणून नाही, तर दोन प्रमुख शहरांवर आपल्या पक्षाचे राज्य असल्याने सत्ताधारी महायुतीमध्ये त्यांची स्थिती आणि महत्त्व लक्षणीयरीत्या वाढेल. ठाकरे कुटुंबासाठी मुंबईचे जे महत्त्व आहे, तेच महत्त्व अजित पवार यांच्यासाठी पुणे जिल्ह्याचे आहे. “ही निवडणूक आमच्यासाठी एक परीक्षा आहे. जर आम्ही अयशस्वी झालो, तर राजकीय व्यवस्थेत राष्ट्रवादी काँग्रेसची स्थिती खरोखरच खालावेल. अजित दादांना हे माहीत आहे, आणि त्यांनी ही निवडणूक लढवण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले आहेत. ते फारसे काम इतरांवर सोपवत नाहीत. ते सर्व काही स्वतःच करत आहेत आणि निवडणुकीच्या आधी त्यांनी कदाचित 50-60 पेक्षा जास्त जाहीर सभांना संबोधित केले आहे,” असे पुणे जिल्ह्यातील एका वरिष्ठ राष्ट्रवादी काँग्रेस नेत्याने ‘द प्रिंट’ला सांगितले.

गेल्या दहा दिवसांच्या प्रचारादरम्यान, उपमुख्यमंत्री पवार यांनी अनेकदा भाजपवर निशाणा साधत त्या पक्षाला “सत्तालोभी” म्हटले आहे. पुणे आणि पिंपरी-चिंचवडमध्ये त्या पक्षाकडून उघडपणे लूट सुरू असल्याचेही ते म्हणाले आणि ‘भ्रष्टाचाराचा राक्षस संपवणे’ हेच आपले ध्येय असल्याचे त्यांनी सांगितले. त्यांच्या पुढील भाषणांमध्ये, अजित पवार यांनी स्थानिक राजकारण, राज्य आणि राष्ट्रीय राजकारण यांच्यात फरक स्पष्ट केला. ‘पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली केंद्र आणि महाराष्ट्र सरकार विकासकामांसाठी पुरेसा निधी देत ​​आहे आणि कोणताही प्रकल्प प्रलंबित ठेवलेला नाही’, असे ते म्हणाले. तथापि, स्थानिक निवडणुका स्थानिक मुद्द्यांवर लढल्या जातात आणि स्थानिक नेतृत्वाची कामगिरी महत्त्वाची असते, असेही त्यांनी सांगितले. भाजप नेत्यांनीही प्रत्युत्तर दिले असून, प्रदेश भाजप अध्यक्ष रवींद्र चव्हाण यांनी अजित पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेससोबतच्या युतीबद्दल पक्षाला खेद वाटत असल्याचे आणि आपण त्याविरोधात आधीच इशारा दिला होता, असे म्हटले आहे. नंतर, भाजपचे प्रदेश मंत्री आशीष शेलार यांनीही हिंदुत्ववादी विचारवंत विनायक दामोदर सावरकर यांचा उल्लेख करून अजित पवार यांना टोला लगावला आणि भाजपच्या मित्रपक्षांनीही त्यांच्याबद्दल आदर दाखवला पाहिजे, असे म्हटले. अजित पवार यांच्या राष्ट्रवादी काँग्रेसने शाहू-फुले-आंबेडकर विचारधारेप्रती (छत्रपती शाहू महाराज, ज्योतिराव फुले आणि डॉ. बी.आर. आंबेडकर) आपली वचनबद्धता पुन्हा एकदा अधोरेखित करून याला प्रत्युत्तर दिले. मुंबईतही, जिथे अजित पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेसचे अस्तित्व नगण्य आहे, तिथे पवारांनी शहराच्या प्रचाराची जबाबदारी माजी आमदार नवाब मलिक यांच्यावर सोपवली, हे पूर्णपणे माहीत असूनही की भाजपचा मलिक यांना विरोध होता आणि मलिक प्रभारी असल्यास मुंबईत राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत युती करण्यास भाजपने नकार दिला होता.

अजित पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या एका दुसऱ्या नेत्याने, ज्यांनी आपले नाव उघड करण्यास नकार दिला, ते म्हणाले, “सत्य हे आहे की, 2013 मध्ये आम्ही शरद पवार यांच्या पक्षापासून वेगळे झालो तेव्हा अजित पवार यांनी आपल्या नेत्यांना दिलेली आश्वासने पूर्ण करू शकलेले नाहीत. त्यांनी मंत्रिपदे, महामंडळांची अध्यक्षपदे देण्याबद्दल सांगितले होते. पण, ते त्यांच्या हातात नव्हते. सर्व गोष्टींचे निर्णय शेवटी भाजप आणि मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस घेतात.”

राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या विलीनीकरणाच्या चर्चांना उधाण

पुणे आणि पिंपरी चिंचवडमधील प्रचाराच्या बहुतेक काळात, फक्त अजित पवारच वॉर्डसमध्ये फिरून मतदारांना भेटत होते आणि भाषणे देत होते. शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते प्रचारात अनुपस्थित होते, मात्र गेल्या आठवड्याच्या अखेरीस शरद पवार यांच्या राष्ट्रवादी काँग्रेसचे कर्जत जामखेडचे आमदार रोहित पवार यांनी अजित पवार यांच्यासोबत मंच शेअर केला. एका दिवसानंतर, अजित पवार यांची चुलत बहीण आणि शरद पवार यांची कन्या, बारामतीच्या खासदार सुप्रिया सुळे, दोन्ही पक्षांच्या इतर नेत्यांसोबत अजित पवार यांच्यासोबत पुणे शहरासाठी दोन्ही राष्ट्रवादी काँग्रेसचा संयुक्त जाहीरनामा प्रसिद्ध करण्यासाठी सामील झाल्या. अजित पवार यांचे पुतणे रोहित पवार यांनी स्पष्ट केले की, ते महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशनच्या निवडणुकीच्या विविध प्रक्रियांमध्ये व्यस्त होते, ज्या निवडणुकीला आता मुंबई उच्च न्यायालयाने स्थगिती दिली आहे.

पिंपरी-चिंचवडमध्ये प्रचार करताना, रोहित पवार यांनी आपले काका अजित पवार यांना ‘केजीएफ’मधील ‘रॉकी भाई’ असे संबोधले, जे दोन ‘गरुडां’चा सामना करत आहेत. हा दोन स्थानिक भाजप आमदारांवर, महेश लांडगे आणि शंकर जगताप यांच्यावर केलेला एक अप्रत्यक्ष टोमणा होता. ‘रॉकी भाई’ हा चित्रपटाचा नायक आहे, तर ‘गरुड’ हा खलनायक आहे. पुणे आणि पिंपरी-चिंचवडमधील दोन्ही राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या प्रचारात अजित पवार हे निर्विवाद नायक आणि आघाडीचा चेहरा आहेत, आणि नेते व निरीक्षकांचे म्हणणे आहे की, दोन्ही गट एकत्र आले तरी परिस्थितीत फारसा फरक पडण्याची शक्यता नाही. पक्ष नेत्यांचे म्हणणे आहे की, दोन्ही गट एकत्र आल्यास अजित पवार यांना राष्ट्रीय स्तरावर आपली राष्ट्रवादी काँग्रेस मजबूत करण्यास मदत होईल, कारण पक्षाला ते आठ लोकसभा खासदार मिळतील, जे शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेसने 2024 च्या संसदीय निवडणुकीत निवडून आणले होते. शिवाय, शरद पवार यांचा राज्यसभेचा कार्यकाळ या वर्षी एप्रिलमध्ये संपत आहे, आणि दोन्ही राष्ट्रवादी काँग्रेस एकत्र आल्यास त्यांच्या पक्षासाठी पुन्हा उमेदवारी मिळवणे सोपे होईल. अजूनही अनेक ‘जर आणि तर’ आहेत, आणि सध्या तरी दोन्ही राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या विलीनीकरणाबद्दल अजित पवार देत असलेले संकेत हे केवळ एक राजकीय खेळी आहे.

“अजित पवार दोन्ही राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये संभाव्य समेट होण्याचे संकेत देणारी विधाने केवळ निवडणुकीच्या फायद्यासाठी करत आहेत. जर हे दोन्ही गट एकत्र आले, तर अजित पवार महायुती सोडतील, की शरद पवार राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीत सामील होतील, याबद्दल स्पष्टता नाही,” असे पवार कुटुंबाला जवळून ओळखणारे राजकीय विश्लेषक प्रताप आसबे यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले. “शरद पवार सक्रियपणे एनडीएमध्ये सहयोगी होणार नाहीत, आणि जिल्हा परिषदेच्या निवडणुका वगळता, पुढील निवडणूक 2029 मध्येच असल्याने, अजित पवार सत्ता सोडून महायुतीतून बाहेर पडणार नाहीत. सध्या जे काही घडत आहे, ते केवळ राजकीय खेळी आहे,” असेही ते पुढे म्हणाले. अविभाजित शिवसेनेने 2017 मध्ये स्वतःसाठी निर्माण केलेल्या पर्यायांचा वापर केला. अजित पवार काय करतील, हे पाहणे बाकी आहे.