नवी दिल्ली: भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे (इस्रो) 2026 सालचे पहिले प्रक्षेपण अयशस्वी ठरले आहे. कारण ते पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह—ईओएस-एन 1—आणि इतर 15 सह-प्रवासी उपग्रहांना त्यांच्या नियोजित कक्षेत पोहोचवण्यात अपयशी ठरले. प्रक्षेपणानंतर तीस मिनिटांनी, इस्रोने ‘एक्स’ (पूर्वीचे ट्विटर) वर सांगितले की, पीएसएलव्ही-सी 62 मोहिमेत एक ‘विसंगती’ (अॅनॉमली) आढळली आहे आणि त्यांनी सखोल विश्लेषण सुरू केले आहे. सलग दुसऱ्यांदा पोलर सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकलचे (पीएसएलव्ही )प्रक्षेपण अयशस्वी ठरले आहे. अनेक मोहिमा पार पाडल्यामुळे या यानाला इस्रोचा ‘कर्मयोगी’ (वर्कहॉर्स) म्हटले जाते. ही इस्रोची व्यावसायिक शाखा असलेल्या न्यू स्पेस इंडिया लिमिटेडची (एनएसआयएल) नववी व्यावसायिक मोहीम होती. यामध्ये भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्टार्टअप्ससोबत सहकार्य समाविष्ट आहे.
“आज, आम्ही पीएसएलव्ही-सी 62 ईओएस-एन 1 मोहिमेचा प्रयत्न केला. पीएसएलव्ही हे चार टप्प्यांचे यान आहे. तिसऱ्या टप्प्याच्या शेवटपर्यंत त्याने अपेक्षेप्रमाणे काम केले,” असे इस्रोचे अध्यक्ष एस. सोमनाथ यांनी थेट प्रक्षेपणादरम्यान सांगितले. “तिसऱ्या टप्प्याच्या शेवटी, आम्हाला यानामध्ये काहीतरी गडबड दिसली आणि त्यानंतर ते उड्डाण मार्गापासून विचलित झाले. आम्ही डेटाचे विश्लेषण करत आहोत आणि लवकरच माहिती देऊ.”
मणिपूर ते ब्राझील
शेवटची पीएसएलव्ही मोहीम 19 मे रोजी होती, ज्यात पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह-९ (ईओएस-09) प्रक्षेपित करण्यात आला होता, परंतु रॉकेटच्या तिसऱ्या टप्प्यात बिघाड झाल्यामुळे ती मोहीमही अयशस्वी झाली होती. आता, सलग दुसऱ्यांदा, तिसऱ्या टप्प्यातील रचनेतील समस्येमुळे पीएसएलव्ही मोहिमेतील पृथ्वी निरीक्षण उपग्रहाचे प्रक्षेपण अयशस्वी ठरले आहे. पीएसएलव्हीने यापूर्वी चंद्रयान-1, मंगळयान आणि आदित्य-एल1 सह 63 मोहिमा यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. तथापि, या प्रक्षेपणासाठी पीएसएलव्ही-डीएल नावाच्या पीएसएलव्हीच्या एका प्रकाराचा वापर करण्यात आला होता, ज्यामध्ये दोन स्ट्रॅप-ऑन मोटर्स होत्या. इस्रोच्या थेट प्रक्षेपणाच्या प्रसारणानुसार, प्रक्षेपणादरम्यान दोन्ही मोटर्स व्यवस्थित काम करत असल्याचे दिसले. पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह (ईओएस-एन1) ‘अन्वेषा’ची रचना डीआरडीओ आणि इस्रोने संयुक्तपणे केली होती आणि त्यासोबतच इतर चार देशांचे, भारतीय स्टार्टअप्सचे आणि भारतीय विद्यापीठांच्या विद्यार्थ्यांचे 15 उपग्रह होते. 24 डिसेंबर रोजी झालेल्या ब्लू बर्ड प्रक्षेपणाच्या 19 दिवसांनंतर झालेल्या या प्रक्षेपणाने, इस्रोच्या प्रक्षेपणस्थळ श्रीहरिकोटा येथे राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय प्रेक्षकांना आकर्षित केले होते.
महत्त्वाची बाब म्हणजे, या मोहिमेत स्पॅनिश ऑर्बिटल पॅराडाइम या स्टार्ट-अप कंपनीचा ‘केआयडी कॅप्सूल’ पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा प्रवेश करण्याचे प्रात्यक्षिक दाखवण्यासाठी नेण्यात येणार होता. हा कॅप्सूल पीएसएलव्हीच्या पीएस-4 टप्प्यासह पुन्हा वातावरणात प्रवेश करणार होता आणि ते दोन्ही दक्षिण पॅसिफिक महासागरात कोसळण्याची अपेक्षा होती. या मोहिमेतील इतर उपग्रह आणि पेलोड्स विविध उद्देशांसाठी होते, ज्यात कृषी डेटा संकलन, आयओटी सेन्सर्सचे प्रात्यक्षिक, कक्षेत इंधन भरणे आणि कक्षेतच कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आधारित संगणन व डेटा प्रक्रिया यांचा समावेश होता. यामध्ये चार भारतीय राज्यांचे – ओडिशा, मणिपूर, आसाम आणि कर्नाटक – उपग्रह होते, जे सर्व विद्यापीठांच्या विद्यार्थ्यांनी विकसित केले होते आणि ते एरोस्पेस कंपनी ध्रुव स्पेसच्या पेलोड्सवर वाहून नेण्यात आले होते. सूत्रांनुसार, सर्व पेलोड्स नष्ट झाले असण्याची शक्यता आहे. आंतरराष्ट्रीय उपग्रहांमध्ये, या मोहिमेत यूके आणि थायलंडचा ‘थिओस-2’ नावाचा पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह आणि नेपाळमधील एक ना-नफा संस्था असलेल्या ‘अंतरिक्ष प्रतिष्ठान’चा एक तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिक उपग्रह समाविष्ट होता. याशिवाय, ब्राझिलियन स्टार्ट-अप ‘ऑल्टोस्पेस’चे पाच उपग्रह आणि स्पेनचा ‘केआयडी कॅप्सूल’देखील होता.
मागील अपयश
अलीकडच्या काळात इस्रोला अनेक अपयश आणि विलंबांचा सामना करावा लागला आहे, गेल्या वर्षी पाचपैकी तीन मोहिमा अयशस्वी ठरल्या आहेत. 2025 मध्ये, वर्षातील पहिले प्रक्षेपण – स्पॅडेक्स – डॉकिंग आणि अनडॉकिंग तंत्रज्ञानाच्या प्रात्यक्षिकात मोठ्या विलंबांना सामोरे गेले. मूळतः जानेवारी 2025 मध्ये नियोजित असलेले हे प्रात्यक्षिक मार्च 2025 मध्येच झाले. 2025 ची दुसरी मोहीम मे महिन्यातील पीएसएलव्ही प्रक्षेपण होती, जी अयशस्वी ठरली. सध्याच्या पीएसएलव्ही प्रक्षेपणाव्यतिरिक्त, इस्रोने 2026 साठी आणखी पाच मोहिमांची योजना आखली आहे, ज्यात गगनयानची मानवरहित चाचणी उड्डाण, संपूर्ण मिशनच्या कार्यप्रणालीचे प्रात्यक्षिक दाखवण्यासाठी, तसेच उद्योगाने तयार केलेल्या पहिल्या पीएसएलव्ही प्रक्षेपणाचा समावेश आहे. तथापि, सध्याच्या पीएसएलव्ही-सी 62 मोहिमेचे पेलोड्स परत मिळवता येतील की नाही, आणि ही मोहीम पुन्हा हाती घेतली जाईल की नाही, याची पुष्टी इस्रोने अद्याप केलेली नाही.
Recent Comments