इराण व अमेरिका यांच्यातील शस्त्रसंधीमुळे ‘हॉर्मुझ’चा मार्ग खुला

तेहरानमध्ये, इराण युद्धातील दोन आठवड्यांच्या शस्त्रसंधीची घोषणा झाल्यानंतर लोक एकत्र जमले असून, ते ध्वज फडकावत आहेत.

नवी दिल्ली: व्यापारविषयक माहितीचा मागोवा घेणारी कंपनी केप्लरच्या मते, अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी पश्चिम आशियातील संघर्षामध्ये दोन आठवड्यांच्या युद्धविरामाची घोषणा केल्याने आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी खुली झाल्याने, जागतिक तेल पुरवठा साखळीवरील दबाव कमी होण्याची शक्यता आहे.

केप्लरच्या आकडेवारीनुसार, 7 एप्रिलपर्यंत, सुमारे भरलेल्या 187 टँकर्समधून जवळपास 172 दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल आणि शुद्ध पेट्रोलियम उत्पादने अजूनही आखातातील समुद्रात आहेत. या तरंगत्या मालाच्या प्रमाणावरून होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून आठवडाभर विस्कळीत झालेल्या वाहतुकीमुळे निर्माण झालेली मोठी तूट दिसून येते. ही सामुद्रधुनी जागतिक तेल प्रवाहापैकी अंदाजे एक-पंचमांश तेल हाताळते. या मालवाहतुकीमध्ये कच्च्या तेलाचे प्रमाण जास्त आहे. एकूण प्रमाणापैकी, कच्चे तेल आणि कंडेन्सेटचा वाटा 132.2 दशलक्ष बॅरल आहे, जो या प्रदेशात सध्या समुद्रात असलेल्या एकूण तेलाच्या अंदाजे तीन-चतुर्थांश आहे. स्वच्छ पेट्रोलियम उत्पादने आणि अशुद्ध पेट्रोलियम उत्पादने या प्रत्येकाचा वाटा 19.8 दशलक्ष बॅरल आहे. केप्लरच्या आकडेवारीनुसार, संघर्षाच्या काळात आखातातून बाहेर जाणारा बहुतेक माल आशियाई बाजारपेठांकडे, विशेषतः चीन आणि भारताकडे जात होता, जे या प्रदेशाचे मध्य पूर्वेकडील कच्च्या तेलावरील सततचे अवलंबित्व अधोरेखित करतो. याउलट, युरोपच्या दिशेने होणारा प्रवाह मोठ्या प्रमाणात अनुपस्थित होता, जो एकतर मागणीतील समायोजन किंवा संघर्षाशी संबंधित लॉजिस्टिकल अडचणी दर्शवतो.

“संघर्षाच्या काळात आखातातून बाहेर जाणारा माल प्रामुख्याने चीन आणि भारतासह आशियाई खरेदीदारांकडे निर्देशित होता, तर युरोपच्या दिशेने होणारा प्रवाह मोठ्या प्रमाणात अनुपस्थित होता,” असे केप्लरचे तेल बाजार आणि मॉडेलिंग रिफायनरीचे व्यवस्थापक सुमित रिटोलिया म्हणाले. केप्लरच्या आकडेवारीनुसार, भारताकडे जाणाऱ्या खेपांमध्ये सुमारे 40 लाख बॅरल कच्चे तेल आणि अंदाजे 6 लाख बॅरल इतर पेट्रोलियम उत्पादनांचा समावेश होता. सध्या, कच्चे तेल वाहून नेणारी 6 जहाजे, 2 एलपीजी कंटेनर आणि एक एलएनजी वाहून नेणारे जहाज यांसह सुमारे 16 भारतीय जहाजे होर्मुझच्या पश्चिम बाजूला अडकून पडली आहेत.

अमेरिका आणि इराण यांच्यात 7 एप्रिल रोजी जाहीर झालेल्या युद्धविरामामुळे, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून टँकरच्या वाहतुकीसाठी एक छोटी पण महत्त्वपूर्ण संधी निर्माण झाली आहे. “जागतिक शांततेसाठी एक मोठा दिवस! इराणला हे घडावे असे वाटते, त्यांचा आता पुरेपूर संयम सुटला आहे! त्याचप्रमाणे, इतर सर्वांचाही! अमेरिका होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील वाहतूक कोंडी कमी करण्यास मदत करेल,” असे अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी ‘ट्रुथ सोशल’वर पोस्ट केले. सुरुवातीच्या संकेतांनुसार, या करारामध्ये सागरी वाहतुकीसाठी एका संरचित यंत्रणेचा समावेश आहे, ज्यामुळे जहाजांना नियंत्रित परिस्थितीत पुन्हा वाहतूक सुरू करण्याची परवानगी मिळेल. संघर्षाच्या काळात सामुद्रधुनी ओलांडणाऱ्या टँकर्सपैकी एक मोठा हिस्सा तथाकथित ‘डार्क ट्रान्झिट’ करत असे. यामध्ये ते सामुद्रधुनीतून प्रवास करताना आपली ऑटोमॅटिक आयडेंटिफिकेशन सिस्टीम सिग्नल बंद ठेवत आणि आखातातून बाहेर पडल्यानंतरच पुन्हा दिसू लागत. ही प्रथा वाढलेल्या सुरक्षाविषयक चिंता आणि प्रमाणित व्यावसायिक मार्गांपासून दूर जाण्याचे संकेत देते.

एवढ्या मोठ्या प्रमाणात तेल अजूनही पाण्यावर असणे हे सूचित करते, की पुरवठा साखळी सामान्य होण्यापासून खूप दूर आहे. तथापि, युद्धविरामामुळे जागतिक तेलाच्या किमती आधीच कमी झाल्या आहेत, ज्या बुधवारी पहाटे प्रति बॅरल 100 डॉलरच्या खाली घसरल्या, कारण बाजारपेठा होर्मुझमार्गे होणाऱ्या वाहतुकीच्या अंशतः पुनर्स्थापनेचा विचार करत आहेत.

विश्लेषकांच्या मते, पुढील दोन आठवडे निर्णायक असतील. जर युद्धविराम टिकून राहिला आणि वाहतूक पुन्हा सुरळीत सुरू झाली, तर टँकर्सचा अनुशेष कमी होऊ शकतो, ज्यामुळे पुरवठ्याबद्दलची चिंता कमी होईल आणि किमती आणखी स्थिर होतील. तथापि, सध्याच्या वाहतूक व्यवस्थेचे संरचित आणि निवडक स्वरूप सूचित करते की धोके वाढलेलेच आहेत.