‘काळवीट शिकारप्रकरणी मुकाम तीर्थस्थळी जाऊन माफी मागा’, बिश्नोई महासभेची सलमान खानकडे मागणी

सलमान खान.

चंदीगड: अभिनेता टायगर श्रॉफवर गोळीबार करण्याचा प्रयत्न झाल्यानंतर काही दिवसांनी, ‘ऑल-इंडिया बिश्नोई महासभे’ने सलमान खानला राजस्थानच्या बिकानेर जिल्ह्यातील ‘मुकाम’ येथे, जे या समुदायाचे सर्वात पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे, जाऊन 28 वर्षांपूर्वी केलेल्या काळविटाच्या शिकारीबद्दल माफी मागण्यास सांगितले आहे. महाभेचे प्रमुख देवेंद्र बुढिया यांनी मंगळवारी पदाधिकाऱ्यांच्या बैठकीनंतर बुधवारी जारी केलेल्या निवेदनात ही माहिती दिली.

‘द प्रिंट’शी फोनवर बोलताना, महाभेचे राष्ट्रीय अध्यक्ष देवेंद्र बुढिया म्हणाले की, जर अभिनेत्याने माफी मागितली, तर समाज त्याला माफ करण्याबाबत विचार करू शकतो. बुढिया म्हणाले, “अजूनही वेळ गेलेली नाही. सलमान खान ‘मुकाम’ येथे जाऊन माफी मागू शकतो. जर त्याने तसे केले, तर जीव वाचवण्याच्या आमच्या धार्मिक श्रद्धेनुसार, समाज त्याला माफ करण्याचा विचार करू शकतो. गोळीबारासारखी हिंसा चुकीची आहे. दोन्ही बाजूंनी चुका झाल्या आहेत. जर अभिनेत्याने आपला अहंकार सोडला असता, तर हा वाद टाळता आला असता.” त्यांचे हे विधान श्रॉफ यांच्यावर गोळ्या झाडल्याच्या घटनेनंतर काही दिवसांनी आले आहे. या घटनेमुळे बिश्नोई टोळी आणि बॉलिवूड स्टार यांच्यातील दीर्घकाळ चाललेल्या वादाची चर्चा पुन्हा एकदा सुरू झाली आहे.

मुकाम तीर्थक्षेत्र

मुकाम हे बिकानेर जिल्ह्यातील नोखा तहसीलमध्ये असलेले एक छोटेसे गाव आहे. बिश्नोई समाजासाठी हे ठिकाण अगदी तसेच आहे, जसे शिखांसाठी अमृतसर किंवा अनेक हिंदूंसाठी हरिद्वार आहे. येथे गुरु जंभेश्वर (ज्यांना ‘जंभोजी’ असेही म्हणतात) यांची समाधी आहे. 15 व्या शतकातील हे संत बिश्नोई समाजाचे संस्थापक होते. या समाधीवर एक मंदिर उभारलेले आहे. राजस्थान, हरियाणा, पंजाब आणि मध्य प्रदेशातील बिश्नोई कुटुंबे वर्षभर येथे दर्शनासाठी येतात.

गुरु जंभेश्वर यांचा जन्म 1451 मध्ये नागौर जिल्ह्यातील पिपासर गावात झाला होता. समाजाच्या परंपरेनुसार, त्यांनी आपली सुरुवातीची वर्षे गुरे चारण्यात आणि अत्यंत कमी बोलण्यात घालवली. 1485 मध्ये मारवाड भागात भीषण दुष्काळ पडल्यानंतर, त्यांनी मुकामपासून जवळच असलेल्या ‘समरथल धोरा’ (एका वाळूच्या टेकडीवर) ‘बिश्नोई पंथा’ची स्थापना केली. त्यांनी आपल्या अनुयायांना 29 तत्त्वे दिली. ‘बिश्नोई’ हे नाव याच तत्त्वांवरून (बीस + नोई = 29) पडले आहे. स्थानिक बोलीभाषेत ‘बीस’ म्हणजे वीस आणि ‘नौ’ म्हणजे नऊ.

या पंथाचे नियम अनुयायांना सर्व सजीवांप्रती दयाळू राहण्यास, हिरवे वृक्ष न तोडण्यास, मांस, मद्य आणि तंबाखूपासून दूर राहण्यास, तसेच स्वच्छ आणि साधे जीवन जगण्यास सांगतात. 1536 मध्ये त्यांचे निधन झाले आणि त्यांना ‘मुकाम’ येथे समाधी देण्यात आली. त्यांचे अनुयायी या ठिकाणाला ‘मुक्ती धाम’ म्हणतात आणि मानतात की, येथे भक्तांच्या प्रार्थना ऐकल्या जातात. वर्षातून दोनदा, फाल्गुन आणि अश्विन महिन्यांतील अमावास्येच्या दिवशी, लाखो बिष्णोई समाजबांधव मोठ्या जत्रेसाठी मुकाम येथे एकत्र येतात. ते प्रार्थना करतात, ‘हवन’मध्ये सहभागी होतात आणि २९ तत्त्वांचे पालन करण्याचा आपला संकल्प पुन्हा दृढ करतात. म्हणूनच, या समाजाचे नेते अशी अपेक्षा व्यक्त करतात की, माफी मागण्याची प्रक्रिया न्यायालयाच्या कक्षात किंवा दूरदर्शनच्या पडद्यावर न होता, येथे (मुकाममध्ये) व्हावी. बिष्णोई समाजासाठी, गुरूंच्या समाधीस्थळी मागितलेल्या माफीला एक धार्मिक महत्त्व आहे, जे इतर कोणत्याही ठिकाणी मिळू शकत नाही.

बिष्णोई समाज आणि काळवीट

प्राणी आणि वृक्षांचे रक्षण करणे हा बिष्णोई समाजाच्या श्रद्धेचा एक भाग आहे. 1730 मध्ये, जोधपूरजवळील खेजडली गावात, जोधपूरच्या राजाच्या सैनिकांना ‘खेजरी’ वृक्ष तोडण्यापासून रोखण्यासाठी 363 बिष्णोई समाजबांधवांनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले होते. या आंदोलनाचे नेतृत्व करणाऱ्या अमृता देवी यांचे बलिदान आजही प्रत्येक बिष्णोई कुटुंबात सांगितले जाते. राजस्थान आणि हरियाणामधील त्यांच्या गावांमध्ये हरणे घरांच्या आणि शेतांच्या दरम्यान मुक्तपणे फिरताना दिसतात. काळविटांना तर कुटुंबातील सदस्याप्रमाणेच मानले जाते. या समाजातील स्त्रिया अनाथ हरणांच्या पिल्लांना स्वतःचे दूध पाजून त्यांचे संगोपन करत असल्याचेही दिसून आले आहे.

खान यांच्याविरुद्धची तक्रार ऑक्टोबर 1998 पासूनची आहे. जोधपूरजवळ ‘हम साथ-साथ हैं’ चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान, त्यांच्यावर कांकणी गावात दोन काळवीटांची (ब्लॅकबक) शिकार केल्याचा आरोप ठेवण्यात आला होता. बिष्णोई समाजातील ग्रामस्थांनी या घटनेकडे आपल्या श्रद्धेवर झालेला हल्ला म्हणून पाहिले आणि हा मुद्दा वनविभागासमोर मांडला. एप्रिल 2018 मध्ये, जोधपूरच्या एका न्यायालयाने या प्रकरणात अभिनेत्याला दोषी ठरवून पाच वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावली. जामीन मिळण्यापूर्वी त्यांना दोन रात्री तुरुंगात काढाव्या लागल्या होत्या. सध्या त्यांचे अपील प्रलंबित आहे. या प्रकरणातील इतर आरोपी कलाकार – सैफ अली खान, तब्बू, सोनाली बेंद्रे आणि नीलम – यांची निर्दोष मुक्तता करण्यात आली होती. कालांतराने हे प्रकरण अधिक गंभीर वळणावर पोहोचले आहे. याच समाजातील गँगस्टर लॉरेन्स बिष्णोई याने या शिकारीचा बदला घेण्याबाबत जाहीरपणे भाष्य केले आहे. एप्रिल 2024 मध्ये, त्याच्या टोळीशी संबंधित शूटरनी मुंबईतील सलमान खानच्या निवासस्थानावर गोळीबार केला होता. बुधियाने लॉरेन्सची बाजू मांडताना म्हटले की, त्याच्यावर अद्याप कोणताही गुन्हा सिद्ध झालेला नाही. तो म्हणाला, “आमच्यासाठी तो एक नायक आहे.”

लॉरेन्सचा चुलत भाऊ रमेश बिष्णोई यानेही असे म्हटले आहे की, समाजाची किंवा लॉरेन्सची त्या अभिनेत्याशी कोणतीही वैयक्तिक दुश्मनी नाही. त्याच्या मते, हा केवळ धार्मिक भावना दुखावल्याचा विषय आहे. त्यानेही सलमान खानला सल्ला दिला आहे की, त्याने गुरू जंभेश्वर यांच्या समाधीस्थळी जाऊन माफी मागावी.

कायद्याचे काय म्हणणे आहे?

सर्वोच्च न्यायालयातील वकील सीमा सिंधू यांच्या मते, माफीनाम्याचा कायदेशीर परिणाम पूर्णपणे त्यातील मजकुरावर अवलंबून असेल. त्या म्हणाल्या, “जर त्यांनी माफी मागितली, तर ती कशा प्रकारची आहे, हे महत्त्वाचे ठरेल. बिष्णोई समाजाच्या भावना दुखावल्याबद्दल दिलेली एक सामान्य माफी न्यायालयात पुरावा म्हणून ग्राह्य धरली जाणार नाही. मात्र, कथित शिकारीबद्दल स्पष्टपणे माफी मागणारे विधान केले, तर सरकारी पक्ष त्याचा वापर संबंधित तथ्य कबूल केल्याचा पुरावा म्हणून करू शकतो.”

सीमा सिंधू यांनी पुढे सांगितले की, अभिनेत्याच्या वकिलांना प्रत्येक शब्द वापरताना अत्यंत सावध राहावे लागेल. न्यायालयाबाहेर केलेली कबुली ती देणाऱ्या व्यक्तीविरुद्ध वापरली जाऊ शकते. जर त्याने ‘कृष्णमृगाची (ब्लॅकबक) शिकार केल्याबद्दल आपल्याला खेद वाटतो’ असे म्हटले, तर अभियोग पक्ष (सरकारी वकील) ही बाब अपिलीय न्यायालयासमोर मांडू शकतो. मात्र, जर त्याने केवळ ‘लोकांना दुखापत झाल्याबद्दल आपल्याला खेद वाटतो’ असे म्हटले, तर त्यातून त्याने स्वतःच्या कृतीबद्दल कोणतीही कबुली दिली आहे असे मानले जाणार नाही.