मसूद अझहर अफगाणिस्तानातून कारवाया करत असल्याच्या पाकिस्तानच्या दाव्याचा तालिबानकडून इन्कार

जैश-ए-मोहम्मदचा प्रमुख मसूद अझर अल्वी याचा संग्रहित फोटो.

नवी दिल्ली: ‘जैश-ए-मोहम्मद’चा संस्थापक मसूद अझहर अफगाणिस्तानातून कारवाया करत असल्याचा पाकिस्तानचा दावा तालिबान सरकारने फेटाळून लावला आहे. पीटीआयच्या वृत्तानुसार, अफगाण परराष्ट्र मंत्रालयाच्या एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितले की, अझहर देशात नाही.

काबूलने पुन्हा एकदा स्पष्ट केले की, इतर देशांविरुद्ध हल्ले करण्यासाठी अफगाण भूमीचा वापर होऊ दिला जाणार नाही. 2001 मधील संसदेवरील हल्ला, 2008 मधील मुंबईवरील हल्ले, 2016 मधील पठाणकोट हवाई तळावरील हल्ला आणि 2019 मधील पुलवामा बॉम्बस्फोट यांसारख्या अनेक मोठ्या दहशतवादी हल्ल्यांच्या संदर्भात अझर भारतात ‘वॉन्टेड’ (हवा असलेला आरोपी) आहे.

दहशतवादी गटांना मिळणारा निधी आणि त्यांची पायाभूत सुविधा मोडून काढण्यासाठी असलेल्या आंतरराष्ट्रीय दबावामुळे अझर अफगाणिस्तानला पळून गेला, असा दावा पाकिस्तानने अनेक वर्षांपासून केला आहे. मनी लाँड्रिंग (काळा पैसा पांढरा करणे) आणि दहशतवादाला होणारा वित्तपुरवठा रोखण्यासाठी काम करणारी पॅरिसस्थित जागतिक संस्था ‘फायनान्शियल ॲक्शन टास्क फोर्स'(एफएटीएफ) आपल्या आगामी पूर्ण अधिवेशनात पाकिस्तानच्या दहशतवादविरोधी उपाययोजना आणि आर्थिक सुरक्षा उपायांचा आढावा घेणार आहे. पाकिस्तानला 2018 मध्ये एफएटीएफच्या ‘ग्रे लिस्ट’मध्ये (करड्या यादीत) टाकण्यात आले होते आणि 2022 पर्यंत तो त्या यादीत होता. एफएटीएफची ‘ग्रे लिस्ट’ अशा देशांची ओळख पटवते ज्यांची मनी लाँड्रिंग, दहशतवादाला होणारा वित्तपुरवठा आणि विनाशकारी शस्त्रास्त्रांच्या प्रसारासाठी होणारा वित्तपुरवठा रोखण्याची यंत्रणा कमकुवत आहे.

पाकिस्तानसमोरील चिंतेच्या बाबींमध्ये ‘जैश-ए-मोहम्मद’ आणि ‘लष्कर-ए-तैयबा’ यांच्याशी संबंधित वित्तपुरवठा रोखण्यात आलेले अपयश, तसेच संयुक्त राष्ट्रांनी घोषित केलेल्या व्यक्तींविरुद्ध आर्थिक निर्बंधांची अंमलबजावणी करण्यात असलेल्या त्रुटी यांचा समावेश आहे. ‘ग्रे लिस्ट’मधून बाहेर पडण्यासाठी, पाकिस्तानला अनेक उपाययोजना कराव्या लागल्या; यामध्ये जेईएम, एलईटी आणि त्यांच्याशी संलग्न संघटनांविरुद्ध कारवाई करणे, तसेच दहशतवादी नेत्यांना दोषी ठरवून शिक्षा मिळवून देणे यांचा समावेश होता. 2025 मध्ये, पाकिस्तानचे माजी परराष्ट्र मंत्री बिलावल भुट्टो झरदारी यांनी दावा केला की, अझर कुठे आहे याबद्दल इस्लामाबादकडे कोणतीही माहिती नाही. एका मुलाखतीत ते म्हणाले की, जर भारताने अझर पाकिस्तानच्या भूभागावर असल्याची माहिती दिली, तर त्याला अटक करण्यास पाकिस्तानला आनंदच होईल. पाकिस्तानच्या सत्ताधारी आघाडीचा भाग असलेल्या ‘पाकिस्तान पीपल्स पार्टी’चे नेतृत्व करणारे भुट्टो यांनी ‘अल जझीरा’ला दिलेल्या मुलाखतीत असेही सुचवले की, सईद हा पाकिस्तानात मुक्तपणे वावरत नाही आणि अझर अफगाणिस्तानमध्ये असू शकतो.

संयुक्त राष्ट्रांनी 2019 मध्ये अझरला ‘जागतिक दहशतवादी’ म्हणून घोषित केले. 1994 मध्ये, ‘हरकत-उल-अन्सार’ या संघटनेच्या दोन प्रतिस्पर्धी गटांमधील — ‘हरकत-उल-जिहाद-अल-इस्लामी’ आणि ‘हरकत-उल-मुजाहिदीन’ — तणाव कमी करण्यासाठी त्याने बनावट ओळख वापरून श्रीनगरचा प्रवास केला होता. भारतीय अधिकाऱ्यांनी त्याला फेब्रुवारीमध्ये अनंतनाग येथील खानाबलजवळ अटक केली आणि विविध गटांसोबतच्या त्याच्या दहशतवादी कारवायांबद्दल त्याला तुरुंगात डांबले. त्यानंतर त्याला श्रीनगरमधील बदामी बाग छावणी, दिल्लीतील तिहार जेल आणि अखेरीस जम्मूतील कोट बलवाल जेलमध्ये ठेवण्यात आले. 1999 मध्ये, ‘इंडियन एअरलाईन्स’चे विमान आयसी-814 हायजॅक करून अफगाणिस्तानमधील कंदाहारला नेण्यात आले होते; त्यावेळेस अपहरणकर्त्यांच्या ताब्यात असलेल्या प्रवाशांच्या आणि कर्मचारी वर्गाच्या बदल्यात त्याची सुटका करण्यात आली. त्या काळात कंदाहार तालिबानच्या नियंत्रणाखाली होते आणि या गटाला पाकिस्तानच्या ‘इंटर-सर्व्हिसेस इंटेलिजन्स’ या गुप्तचर संस्थेचा पाठिंबा होता. 2001 मधील संसदेवरील हल्ल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय दबावाखाली पाकिस्तानने मसूद अझहरला एका वर्षासाठी ताब्यात घेतले होते; मात्र त्याच्यावर कधीही अधिकृतपणे आरोप ठेवण्यात आले नाहीत आणि डिसेंबर 2002 मध्ये त्याची सुटका करण्यात आली.

नंतर त्याचे नाव 2008 च्या मुंबई हल्ल्यांशी जोडले गेले, तरीही पाकिस्तानने त्याला अटक केल्याचे नाकारले आणि त्याचे नेमके ठिकाण माहीत नसल्याचे सांगितले. तो नेमका कुठे आहे, हा भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील अत्यंत वादग्रस्त मुद्दा राहिला आहे. भारताने वारंवार अशी मागणी केली आहे की, पाकिस्तानने अझर तसेच ‘एलईटी’चा संस्थापक हाफिज सईद याला भारताच्या हवाली करावे. नवी दिल्लीने पाकिस्तानवर आपल्या भूमीवरून दहशतवादी नेत्यांना कारवाया करू दिल्याचा आरोप केला आहे, तर इस्लामाबादने असे आरोप फेटाळून लावले आहेत किंवा त्याबाबत आक्षेप नोंदवला आहे.