एनएसयूआयच्या दारुण पराभवामुळे ‘छात्रों की गूंज’च्या परिणामकारकतेवर प्रश्नचिन्ह

एआयसीसी एनएसयूआयचे प्रभारी कन्हैया कुमार यांच्या भूमिकेबाबत काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांना लक्ष द्यावे लागेल.

नवी दिल्ली: इंदूरमधील ‘छात्रों की गूंज’ (विद्यार्थ्यांचा आवाज) या कार्यक्रमात राहुल गांधींना मोठा जनसमुदाय लाभला, त्याच दिवशी दिल्ली विद्यापीठ विद्यार्थी संघाच्या (डीयूएसयू) निवडणुकीत काँग्रेसची विद्यार्थी संघटना एनएसयूआयचा दारुण पराभव झाला. या विरोधाभासामुळे, पक्ष आणि विद्यार्थी तसेच ‘जनरेशन झेड’ यांच्यातील दुवा पुन्हा साधण्याच्या उद्देशाने सुरू केलेल्या राहुल यांच्या या महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रमावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

‘द प्रिंट’च्या सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, राहुल गांधींच्या कार्यालयाने काँग्रेसचे सरचिटणीस (संघटना) के.सी. वेणुगोपाल यांच्याकडून सविस्तर अहवाल मागवला आहे. डीयूएसयूच्या चार सदस्यीय केंद्रीय पॅनेलमध्ये ‘नॅशनल स्टुडंट्स युनियन ऑफ इंडिया’ला (एनएसयूआय) एकही जागा का जिंकता आली नाही, याचे स्पष्टीकरण यात मागण्यात आले आहे. या निकालांमुळे कन्हैया कुमार यांच्या नेतृत्वावरही प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे, कारण दोन उमेदवारांनी बंडखोरी करत अपक्ष म्हणून निवडणूक लढवली होती. या अपक्ष उमेदवारांपैकी एक असलेल्या दीपांशु शोकीन यांनी 13 हजारहून अधिक मतांच्या फरकाने उपाध्यक्षपद जिंकले.

उमेदवारांची निवड कशी केली गेली आणि तिकीट वाटपासाठी कोणते निकष लावले गेले, याची माहिती राहुल यांच्या कार्यालयाने मागवली असल्याचे सूत्रांनी सांगितले. तसेच, काँग्रेस नेते आणि एआयसीसीचे प्रभारी मनीष छत्रथ यांचे पुत्र वीर छत्रथ यांना उपाध्यक्षपदासाठी उमेदवारी का देण्यात आली, याचे स्पष्टीकरणही मागवण्यात आले आहे. वीर छत्रथ हे निवडणुकीत तिसऱ्या क्रमांकावर राहिले. डीयूएसआयचे माजी अध्यक्ष आणि एनएसयूआयचे सदस्य असलेल्या एका व्यक्तीने कन्हैया कुमार यांच्या नेतृत्वाखालील संघटनेच्या कारभाराबाबतच्या तक्रारी घेऊन राहुल गांधी आणि त्यांच्या भगिनी प्रियंका गांधी वद्रा यांची भेट घेतली आहे. या तक्रारीत उमेदवारांची निवड, इच्छुक उमेदवारांचे व्यवस्थापन आणि कॅम्पस निवडणुकांमध्ये नेतृत्वाचा सहभाग नसणे यांबाबत प्रश्न उपस्थित करण्यात आले आहेत. कन्हैया कुमार यांचा प्रत्यक्ष जमिनीस्तरावर (ग्राउंड लेव्हलवर) पुरेसा सहभाग नव्हता आणि त्यांनी विद्यार्थी नेत्यांशी चर्चा न करताच निर्णय घेतले, असा आरोप डीयूएसयूच्या या माजी अध्यक्षांनी केला.

“कन्हैया कॅम्पसमध्ये उपस्थित नव्हते – मग तिथे काय चालले आहे हे त्यांना कसे कळणार? त्यांनी कोणाचाही सल्ला घेतला नाही, उलट स्वतःहून निर्णय घेतले. शोकीन यांच्या बाबतीत जे घडले ते याचे केवळ एक उदाहरण आहे. असे अनेक वर्षांपासून घडत आले आहे. निवडणुकांदरम्यान ते नेहमीच निष्क्रिय राहिले,” असा आरोप डीयूएसयूच्या माजी अध्यक्षांनी केला.

पूर्णपणे अपयश

2015 नंतर पहिल्यांदाच एनएसयूआयला निवडणुकीत एकही जागा जिंकता आली नाही. अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेने चारपैकी तीन जागा जिंकल्या, तर एनएसयूआयचे माजी सदस्य आणि अपक्ष उमेदवार म्हणून लढलेल्या शोकीन यांनी उपाध्यक्षपद जिंकले. काँग्रेसचे नेतृत्व प्रचार आणि निवडणूक व्यवस्थापनाकडेही लक्ष देत आहे; सूत्रांच्या मते, एनएसयूआयमधील अंतर्गत गटबाजी हे यातील एक प्रमुख कारण आहे. मात्र, विद्यार्थी राजकारणाबाबतच्या राहुल यांच्या दृष्टिकोनावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणारी ‘डीयूएसयू’ (दिल्ली विद्यापीठ विद्यार्थी संघटना) निवडणूक ही काही एकमेव घटना नाही.

‘कॉकरोच जनता पार्टी’च्या आंदोलनादरम्यान, एका मोर्चात जखमी झालेल्या विद्यार्थ्यांच्या समर्थनार्थ राहुल यांनी आवाज उठवला होता आणि त्यांच्या समस्यांना पाठिंबा दर्शवला होता. तरीही, जंतर-मंतरवरील आंदोलनात ते प्रत्यक्ष विद्यार्थ्यांमध्ये सामील झाले नाहीत किंवा त्यांनी सीजेपीला उघड पाठिंबा दिला नाही. त्याचवेळी, विद्यार्थी आणि ‘जनरेशन झेड’ यांच्याशी थेट संवाद साधण्यासाठी राहुल यांनी जून महिन्यात ‘छात्रों की गूंज’ हा देशव्यापी उपक्रम सुरू केला. काँग्रेसने विविध राज्यांमध्ये या उपक्रमाचे अनेक टप्पे आयोजित करण्याचे नियोजन केले आहे. काँग्रेस कार्यकारिणीच्या एका ठरावात असेही नमूद करण्यात आले होते की, हा उपक्रम 800 हून अधिक शहरांमध्ये राबविला जाईल. इंदूरमधील कार्यक्रम हा या उपक्रमाचा पाचवा टप्पा होता. तिथे राहुल यांचे झालेले जंगी स्वागत आणि डीयू निवडणुकीचे निकाल जवळपास एकाच वेळी आले.

या घटनांच्या योगायोगामुळे या पराभवाचे राजकीय महत्त्व वाढले आहे आणि काँग्रेससमोर एक मोठा प्रश्न उभा राहिला आहे: राहुल यांनी ज्या तरुणांमधील रोष आणि असंतोषाला साद घालण्याचा प्रयत्न केला आहे, त्याचे खरोखरच मतांमध्ये आणि जमिनीवरील सक्षम संघटनेमध्ये रूपांतर होऊ शकेल का? राजकीय विश्लेषक आणि दिल्ली विद्यापीठातील प्राध्यापक चंद्रचूड सिंह यांनी म्हटले की, केवळ मोठी गर्दी जमणे पुरेसे नाही, तर जमिनीवरील (तळागाळातील) संपर्क असणेही गरजेचे आहे. “गर्दी उसळू शकते आणि लोक अशा सभांचा भागही बनू शकतात; परंतु त्याचे खऱ्या मतांमध्ये रूपांतर करण्यासाठी प्रत्यक्ष जमिनीवर काम करणाऱ्या लोकांची गरज असते. तरुण पिढी, विशेषतः ‘जनरेशन झेड’, क्रांतिकारी विचारांकडे अधिक आकर्षित होते,” असे सिंह म्हणाले.

“राहुल गांधी हे कन्हैया कुमार यांच्यावरच अधिक भर देत होते. कन्हैया कुमार हे डाव्या विचारसरणीचे नेते आहेत आणि डाव्यांची राजकारणाची पद्धत म्हणजे ‘डफली वाजवणे आणि आवाज करणे’ अशी असते. ते केवळ आवाज करतात, कारण त्यांचे प्रत्यक्ष अस्तित्व (जनाधार) नसते. आणि त्या आवाजाबद्दल किंवा गोंगाटाबद्दल ते केवळ चर्चा करू शकतात, त्यापलीकडे काहीही साध्य होत नाही,” असेही सिंह यांनी नमूद केले. ” ‘छात्रों की गूंज’ (विद्यार्थ्यांचा आवाज) हा उपक्रम मुळात डाव्या विचारसरणीचा असंतोष निर्माण करण्यावर भर देतोय, जो भारतात उभा करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. पण तसे काहीही घडणार नाही. त्यामुळे त्यांच्यासाठी कोणताही परिवर्तनकारी बदल घडून येणार नाही,” असे त्यांनी स्पष्ट केले.