डॉ. अर्चना गुप्ता हरियाणा भाजपचे नेतृत्व करणाऱ्या दुसऱ्या महिला

हरियाणा भाजपच्या अध्यक्षा डॉ. अर्चना गुप्ता यांचा संग्रहित फोटो.

गुरुग्राम: कमला वर्मा या भारतीय जनता पक्षाच्या हरियाणा युनिटचे नेतृत्व करणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्यानंतर 43 वर्षांनी, पक्षाने गेल्या महिन्यात हे पद पुन्हा एका वैद्यकीय व्यावसायिकाकडे सोपवले आहे. पानिपत येथील रेडिओलॉजिस्ट डॉ. अर्चना गुप्ता यांची 3 जून रोजी हरियाणा भाजपच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली; त्यांनी मोहन लाल बडोली यांच्याकडून ही जबाबदारी स्वीकारली.

या नियुक्तीपूर्वी, गुप्ता या हरियाणातील पक्षाच्या प्रदेश सरचिटणीस होत्या; त्या जानेवारी 2024 पासून या पदावर कार्यरत होत्या. त्यांच्या या नियुक्तीमुळे भाजपला राष्ट्रीय स्तरावर एक दुर्मिळ मानही मिळाला आहे. हरियाणा हे आता अशा केवळ दोन राज्यांपैकी एक बनले आहे, जिथे पक्षाच्या राज्य युनिटचे नेतृत्व महिला करत आहे; दुसरे राज्य मणिपूर आहे, जिथे अधिकारिमायुम शारदा देवी 2021 पासून भाजपच्या अध्यक्ष आहेत आणि नंतर त्या बिनविरोध राज्यसभेवर निवडून आल्या होत्या. खाप पंचायती आणि विषम लिंग गुणोत्तर (स्त्री-पुरुष प्रमाणातील तफावत) यांमुळे सार्वजनिक चर्चांवर प्रभाव पडणारे राज्य अशी हरियाणाची प्रतिमा बदलण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या पक्षासाठी, संघटनेतील सर्वोच्च पद महिलेकडे सोपवणे हा एक जाणीवपूर्वक दिलेला संदेश मानला जात आहे. राज्याच्या पितृसत्ताक प्रतिमेपेक्षा पक्ष अधिक पुरोगामी आहे, हे दर्शवण्याचा हा एक प्रयत्न असल्याचे भाजप वर्तुळात पाहिले जात आहे. नियुक्ती आणि पुढील प्राधान्यक्रमांबाबत प्रतिक्रिया घेण्यासाठी गुप्ता यांच्याशी संपर्क होऊ शकला नाही.

पक्षाच्या एका वरिष्ठ पदाधिकाऱ्याने ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, गेल्या एका महिन्यात त्या पक्षाच्या केंद्रीय नेतृत्वाच्या अपेक्षांपेक्षाही अधिक सक्रियपणे काम करत आहेत. पितृसत्ताक राजकारणाशी दीर्घकाळ संबंध असलेल्या राज्यात पक्षाचे नेतृत्व करण्यासाठी महिलेची निवड होण्याकडे भाजपच्या अंतर्गत वर्तुळातही लक्ष वेधले गेले आहे. भाजपचे राष्ट्रीय सचिव आणि स्वतः माजी प्रदेशाध्यक्ष असलेले ओ.पी. धनखड यांनी याला एक दुर्मिळ योगायोग म्हटले आहे; कारण हरियाणाच्या पहिल्या भाजप प्रदेशाध्यक्षही एक महिलाच होत्या—कमला वर्मा, ज्यांनी 1980 ते 1983 या काळात हे पद भूषवले होते.

“राज्यात पक्षाचे नेतृत्व पुन्हा एकदा एका महिलेकडे आले आहे,” असे धनखड यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले. त्यांनी गुप्ता यांच्या या पदोन्नतीचा संबंध या वर्षाच्या सुरुवातीला महिला आरक्षण कायदा जलदगतीने लागू करण्याच्या पक्षाच्या प्रयत्नांशी जोडला. त्यांनी नमूद केले की, एप्रिलमध्ये केंद्रातील भाजप सरकारने ‘नारी शक्ती वंदन अधिनियम’ (ज्याद्वारे संसद आणि राज्य विधानसभांमध्ये महिलांसाठी 33 टक्के जागा राखीव ठेवल्या जातात) 2029 च्या सार्वत्रिक निवडणुकीपूर्वी अंमलात आणण्याच्या उद्देशाने सुधारणा विधेयक आणले होते आणि पक्षाने त्याबाबत देशभरात मोहीमही राबवली होती. “विरोधी पक्ष, विशेषतः काँग्रेसच्या महिला-विरोधी भूमिकेमुळे हे सुधारणा विधेयक मंजूर होऊ शकले नाही, तरीही महिलांचे सक्षमीकरण करण्याचा भाजपचा हेतू स्पष्ट आहे. या पार्श्वभूमीवर, हरियाणाला महिला प्रदेशाध्यक्ष मिळण्याचे स्वागत होत आहे; विशेषतः कारण हे राज्य पितृसत्ताक मानसिकतेसाठी ओळखले जाते,” असे धनखड म्हणाले.

समलखा ते हरियाणातील सर्वोच्च पद

गुप्ता यांचा जन्म पानिपत जिल्ह्यातील समलखा येथे झाला. त्यांचे आजोबा, अट्टा गावातील लाला सूरज भान, हे स्वातंत्र्यसैनिक होते; ही बाब पक्षाने विशेषत्वाने अधोरेखित केली आहे. त्यांनी रोहतक येथील पंडित भगवत दयाल शर्मा पोस्ट ग्रॅज्युएट इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेसमधून वैद्यकीय शाखेतील पदवी आणि रेडिओलॉजीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले असून, त्या आपल्या विषयात सुवर्णपदक विजेत्या आहेत. त्या त्यांचे पती आणि नेत्रतज्ज्ञ डॉ. अनिल गुप्ता यांच्यासोबत पानिपतमध्ये एक डायग्नोस्टिक सेंटर चालवतात.

सक्रीय राजकारणात येण्यापूर्वी, गुप्ता विश्व हिंदू परिषदेशी जोडलेल्या होत्या. तिथे त्यांनी ‘इंडियन हेल्थ लाइन’ हा उपक्रम चालवला, जो स्वतः डॉक्टर असलेल्या प्रवीण तोगाडिया यांनी सुरू केला होता. 2014 मध्ये भाजपने सरकार स्थापन केल्यानंतर त्यांचा पूर्णवेळ पक्षकार्याकडे कल वाढला आणि ऑगस्ट 2020 मध्ये जेव्हा त्यांची भाजपच्या महिला मोर्चाच्या पानिपत जिल्हाध्यक्षपदी नियुक्ती झाली, तेव्हा या प्रक्रियेला अधिक गती मिळाली. जानेवारी 2024 मध्ये त्यांची पक्षाच्या प्रदेश सरचिटणीसपदी पदोन्नती झाली आणि आता त्या राज्याच्या सर्वोच्च पदावर पोहोचल्या आहेत.

1980 ते 1983 या काळात हरियाणा भाजपचे नेतृत्व करणाऱ्या कमला वर्मा यादेखील डॉक्टर होत्या. वर्मा आणि गुप्ता यांच्या कार्यकाळादरम्यान हे पद केवळ पुरुषांकडेच राहिले होते. चंदीगडमधील पक्षनेत्यांनी सांगितले की, चार दशकांहून अधिक काळाच्या अंतराने दोन महिला डॉक्टरांनी या संघटनेचे नेतृत्व करण्याची ही घटना, व्यावसायिक आणि महिलांपर्यंत पोहोचण्याच्या पक्षाच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचा पुरावा म्हणून पक्षांतर्गत अधोरेखित केली जात आहे. पक्ष कार्यकर्त्यांशी संवाद साधताना तसेच विविध जिल्ह्यांच्या दौऱ्यादरम्यान, गुप्ता यांनी आपले लक्ष कशावर केंद्रित असेल याचे संकेत दिले. त्यांनी कार्यकर्त्यांना २०२७ च्या पंचायत निवडणुकांसाठी विलंब न करता तयारी सुरू करण्यास सांगितले. ‘खासदारापासून ते पंच’ अशा प्रत्येक स्तरावर मजबूत संघटना उभारणे हे पक्षाचे उद्दिष्ट असल्याचे सांगत, हे काम निवडणुकीच्या तोंडावर न करता आतापासूनच ‘बूथ’ स्तरावरून सुरू केले पाहिजे, असे त्यांनी स्पष्ट केले. तसेच, ज्यांना समाजसेवेची आवड आहे, परंतु जे अद्याप अधिकृतपणे पक्षाशी जोडलेले नाहीत, अशा लोकांना आकर्षित करण्याच्या उद्देशाने भाजप लवकरच एक नवीन पोर्टल सुरू करणार असल्याची घोषणाही त्यांनी केली.

गुप्ता यांच्या मते, या पोर्टलद्वारे अशा स्वयंसेवकांना नोंदणी करता येईल आणि ते हळूहळू भाजपच्या संघटनात्मक कार्याचा भाग बनू शकतील. यात विशेषतः तरुण, महिला, डॉक्टर आणि इतर अशा व्यावसायिकांपर्यंत पोहोचण्यावर भर दिला जाईल, जे सामाजिकदृष्ट्या सक्रिय आहेत परंतु सध्या कोणत्याही पक्षाच्या रचनेचा भाग नाहीत. त्यांनी ‘बूथ-स्तरीय कार्यकर्त्या’ला भाजपच्या निवडणूक विजयामागील खरी ताकद असल्याचे म्हटले; तसेच, लोकप्रतिनिधी आणि सरकारे ही अखेरीस पक्षाच्या कार्यकर्त्यांच्या तळागाळातील प्रयत्नांतूनच उभी राहतात, असे प्रतिपादनही त्यांनी केले.