लष्करप्रमुख जनरल धीरज सेठ रशिया दौऱ्यावर

लष्करप्रमुख जनरल धीरज सेठ.

नवी दिल्ली: लष्करप्रमुख जनरल धीरज सेठ बुधवारी रशियाच्या अधिकृत दौऱ्यावर जाणार आहेत. या दौऱ्यादरम्यान ते रशियन अधिकाऱ्यांशी विविध मुद्द्यांवर चर्चा करतील; यामध्ये रशियाकडून मिळालेल्या विद्यमान शस्त्रास्त्र प्रणालींचे आधुनिकीकरण, सुटे भाग व पुरवठा, तसेच मॉस्कोकडून देऊ केल्या जाणाऱ्या काही नवीन लष्करी प्रणालींचा समावेश असेल.

संरक्षण आणि सुरक्षा क्षेत्रातील सूत्रांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, या दौऱ्यात लष्करप्रमुख त्यांचे रशियन समकक्ष कर्नल जनरल आंद्रे मोर्दविचेव्ह आणि इतर वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्यांची भेट घेतील. ही भेट महत्त्वपूर्ण आहे, कारण गेल्या सहा वर्षांतील भारतीय लष्करप्रमुखांची रशियाला दिलेली ही पहिलीच भेट आहे. यापूर्वी ऑक्टोबर 2018 मध्ये तत्कालीन लष्करप्रमुख जनरल बिपिन रावत यांनी रशियाचा सहा दिवसांचा दौरा केला होता. सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, जनरल सेठ यांच्या या भेटीचा मुख्य उद्देश दोन्ही बाजूंमधील सुरू असलेल्या चर्चांना पुढे नेणे आणि भू-दलाच्या दृष्टिकोनातून भारत-रशिया संरक्षण सहकार्य अधिक दृढ करण्याचे मार्ग शोधणे हा आहे. मिळालेल्या माहितीनुसार, जनरल सेठ यांच्याकडून उपस्थित केल्या जाणाऱ्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांपैकी एक म्हणजे भारतीय लष्कराच्या ताफ्यात सध्या असलेल्या रशियन बनावटीच्या शस्त्रास्त्रांसाठी आणि उपकरणांसाठी सुटे भाग व पुरवठ्याची उपलब्धता.

असाल्ट रायफल्स आणि चिलखती वाहनांपासून (एपीसी) ते रणगाडे, हवाई संरक्षण प्रणाली आणि रॉकेट लाँचर्सपर्यंत रशियन बनावटीची उपकरणे भारतीय लष्कराचा अविभाज्य भाग राहिली आहेत; जरी लष्कर आता आपल्या शस्त्रास्त्रांच्या स्रोतांमध्ये विविधता आणण्याचा आणि स्वदेशी शस्त्रास्त्र प्रणाली विकसित करण्याचा प्रयत्न करत असले तरीही. लष्कराचे संपूर्ण ‘आर्मर्ड कॉर्प्स’ (रणगाडा विभाग) आणि ‘मेकनाइज्ड इन्फंट्री’ (यांत्रिक पायदळ) प्रामुख्याने रशियन बनावटीच्या प्रणालींवरच आधारित आहेत. सूत्रांनी सांगितले की, रशियाने भारतीय लष्कराला अनेक नवीन प्रणालींची ऑफर दिली असून, त्याबाबतचे प्रस्ताव चर्चेच्या विविध टप्प्यांवर आहेत.

चर्चेत असलेल्या प्रमुख प्रणालींपैकी एक म्हणजे रशियाची सुधारित ‘शॉर्ट-रेंज मोबाईल एअर-डिफेन्स सिस्टम’ (कमी पल्ल्याची फिरती हवाई संरक्षण प्रणाली) असलेली ‘पँटसिर-एस1एम’ खरेदी करण्याची शक्यता. ‘द प्रिंट’ने 2024 मध्ये दिलेल्या वृत्तानुसार, भारतीय लष्कर आपल्या ‘मेकनाइज्ड कॉलम्स’च्या (यांत्रिक तुकड्यांच्या) संरक्षणासाठी किमान 90 ‘कॅडेट’ (कॅरिअर एअर डिफेन्स ट्रॅक्ड) प्रणाली खरेदी करण्याच्या विचारात आहे; ज्यामध्ये किमान 50 टक्के घटक स्वदेशी असतील. ही ‘कॅडेट’ प्रणाली मैदानी प्रदेश, वाळवंट, निम-वाळवंटी भाग तसेच 5 हजार मीटरपर्यंतच्या उंचीवरील डोंगराळ भागात तैनात करण्याची लष्कराची योजना आहे.

‘पँटसिर’ प्रणालीची रचना हवाई तळ, कमांड पोस्ट्स आणि इतर अत्यंत महत्त्वाच्या लष्करी ठिकाणांना ‘पॉइंट डिफेन्स’ (विशिष्ट ठिकाणाचे संरक्षण) देण्यासाठी करण्यात आली आहे. यात जमिनीवरून हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्रे आणि दुहेरी 30-मिमी तोफांचा समावेश आहे. तसेच, ही प्रणाली विमाने, क्रूझ क्षेपणास्त्रे, ड्रोन आणि अचूक मारा करणारी शस्त्रे यांना लक्ष्य करण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.

भारतीय लष्कराच्या हवाई संरक्षणाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी ‘पँटसिर’चा विचार होण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. 2013 मध्येही, लष्कराच्या अशाच प्रकारच्या फिरत्या हवाई संरक्षण प्रणालीच्या गरजेसाठी स्पर्धा करणाऱ्या प्रणालींमध्ये ‘पँटसिर’चा समावेश होता. तीन प्रणालींची निवड अंतिम यादीसाठी करण्यात आली होती: दक्षिण कोरियाच्या हनव्हा डिफेन्स सिस्टम्सची ‘हायब्रिड बिहो’, अल्माझ-अँटेची सुधारित ‘तुंगुस्का’ आणि केबीपी तुलाची ‘पँटसिर’. अखेरीस दक्षिण कोरियाची प्रणाली पसंतीची बोलीदार म्हणून पुढे आली, परंतु हा करार प्रत्यक्षात आला नाही. अधिकाऱ्यांनी या अपयशाचे कारण स्वदेशी सामग्रीच्या वापरावरून निर्माण झालेले मुद्दे असल्याचे सांगितले. 2018 मध्ये नवी दिल्लीत झालेल्या भारत-रशिया आंतर-सरकारी लष्करी तांत्रिक सहकार्य आयोगाच्या बैठकीदरम्यान रशियन प्रणाली पुढे रेटण्यावर मॉस्कोनेही आक्षेप घेतला होता. रशियाने पुढे रेटलेला आणखी एक मोठा प्रकल्प म्हणजे पायदळ लढाऊ वाहनांची नवीन पिढी. हे विशेषतः महत्त्वाचे आहे कारण हजारो बीएमपी भारतात परवान्याअंतर्गत तयार करण्यात आले आहेत आणि ते लष्कराच्या यांत्रिकीकृत पायदळाचा कणा आहेत.

लष्कर आपल्या सध्याच्या बीएमपी-2 ताफ्याचे आधुनिकीकरण करण्यासाठी एका स्वदेशी कार्यक्रमाचा पाठपुरावा करत आहे. परंतु रशियादेखील एक संभाव्य पर्याय म्हणून बीएमपी-3 या नवीन पिढीच्या रशियन बनावटीच्या पायदळ लढाऊ वाहनाची नवीनतम आवृत्ती देऊ करत आहे. रशियाचा बीएमपी-3 चा प्रस्ताव लष्करासाठी एका रंजक वेळी आला आहे, जे ‘फ्युचर इन्फंट्री कॉम्बॅट व्हेइकल’ (एफआयसीव्ही) नावाच्या प्रकल्पाचा पाठपुरावा करत आहे. रशियाने काही वर्षांपूर्वी बीएमपी-3 ची पहिली आवृत्ती देऊ केली होती, परंतु भारतीय लष्कराने रचना आणि क्षमतांमधील मर्यादांचे कारण देत ती नाकारली होती.

मॉस्कोकडून आलेला आणखी एक महत्त्वाचा प्रस्ताव लष्कराच्या नव्या पिढीच्या मुख्य रणगाड्याच्या गरजेसंदर्भात आहे. रशिया सध्या अस्तित्वात असलेला एक प्रगत रणगाडा देऊ करत आहे की भारतासाठी संयुक्तपणे भविष्यातील रणगाड्याची रचना आणि निर्मिती करण्याचा प्रस्ताव देत आहे, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. लष्कराच्या ‘फ्युचर रेडी कॉम्बॅट व्हेइकल’ (एफआरसीव्ही) कार्यक्रमांतर्गत एका नव्या पिढीच्या मुख्य रणगाड्याची संकल्पना आहे, जो अखेरीस जुन्या होत चाललेल्या टी-72 आणि टी-90 ताफ्यांची जागा घेईल. रशिया संभाव्यतः टी-14 अरमाटासह आपले नवीनतम रणगाडा तंत्रज्ञान देऊ शकतो किंवा भारताच्या एफआरसीव्ही गरजेनुसार तयार केलेल्या संयुक्त-विकास आणि निर्मिती मॉडेलचा प्रस्ताव देऊ शकतो.

दरम्यान, भारताने रशियन बनावटीच्या प्रणालींच्या अद्ययावतीकरण आणि देखभालीसाठी मागणी नोंदवणे सुरूच ठेवले आहे. मार्चमध्ये, भारताने लष्करासाठी रशियन ‘तुंगुस्का’ हवाई-संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणालीकरिता 445 कोटी रुपयांच्या करारावर स्वाक्षरी केली.