काठमांडू: नेपाळच्या रसुवा जिल्ह्यात ‘भोटे कोशी’ नदीला आलेल्या अचानक पुरामुळे मोठी हानी झाली. नेपाळच्या ‘नॅशनल डिझास्टर रिस्क रिडक्शन अँड मॅनेजमेंट ऑथॉरिटी’च्या (एनडीआरआरएमए) प्राथमिक अंदाजानुसार, बर्फ आणि खडकांच्या दरडी कोसळल्यामुळे ही दुर्घटना घडली असावी.
या घटनेनंतर, ‘एनडीआरआरएमए’ने रसुवा परिसर आणि ‘भोटे कोशी’ नदीची (जी त्रिशूली नदीची उपनदी आहे) पहिली उपग्रह छायाचित्रे जारी केली. प्राथमिक अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, नेपाळ-चीनमधील रसुवागढी सीमा ओलांडण्याच्या ठिकाणापासून सुमारे 20 किमी उत्तरेकडे बर्फ आणि खडकांचे भूस्खलन झाल्यामुळे ‘ल्हेन्डे’ नदीत हिमस्खलन होऊन पूर आला होता. ल्हेन्डे ही ‘भोटे कोशी’ नदीची उपनदी असून तिचा उगम तिबेटमधील ‘ग्यिरोंग’ काउंटीमध्ये होतो. ही नदी रसुवा येथे नेपाळमध्ये प्रवेश करते, जिथे हा पूर आला होता. रसुवामध्ये ल्हेन्डे आणि ‘क्योराँग त्सांगपो’ या नद्यांचा संगम होऊन ‘त्रिशूली’ नदी तयार होते. ही नदी मध्य नेपाळमधून (ज्यात नुवाकोट, गोरखा आणि चितवन जिल्ह्यांचा समावेश आहे) वाहते; ती काठमांडू शहराच्या जवळून जाते, पण राजधानीतून वाहत नाही.
पुढे त्रिशूली नदी देवघाट येथे ‘नारायणी’ नदीला मिळते. त्यानंतर नारायणी नदी ‘गंडक’ नदीच्या नावाने बिहारमार्गे भारतात प्रवेश करते. नेपाळ हिमालयात उगम पावणाऱ्या ‘कोसी’ नदीसोबत मिळून ती बिहारमध्ये गंगा नदीला जाऊन मिळते. ल्हेन्डे नदीचा उगम हिमनदीतून होत असल्याने आणि नेपाळमध्ये ‘ग्लेशियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड’ (ग्लोफ – हिमनदीच्या सरोवराचा बांध फुटून येणारा पूर) होण्याची शक्यता जास्त असल्याने, सुरुवातीला या पुराचे कारण ग्लोफ असू शकते, असा संशय व्यक्त केला गेला होता. मात्र, ‘इंटरनॅशनल सेंटर फॉर इंटिग्रेटेड माउंटेन डेव्हलपमेंट’ आणि ‘नॅशनल डिझास्टर रिस्क रिडक्शन अँड मॅनेजमेंट ऑथॉरिटी’मधील शास्त्रज्ञांच्या मते, ही घटना बर्फ आणि खडकांच्या हिमस्खलनामुळे घडली असावी.
याचा अर्थ असा असू शकतो की, बर्फ आणि खडकांचा एक मोठा साठा (जो कदाचित हिमनदीतून आला असावा) ल्हेन्डे नदीच्या वरच्या भागात कोसळला. यामुळे पाण्याचा अचानक मोठा प्रवाह निर्माण झाला आणि तो प्रवाहाच्या दिशेने रसुवा सीमा क्षेत्राकडे वेगाने वाहून आला. हिमस्खलनाचे नेमके कारण शोधण्यासाठी नेपाळ आणि चीनचे अधिकारी प्रयत्न करत आहेत. या घटनेचे कारण भूकंप असल्याचे अद्याप निश्चित झालेले नाही. ‘युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे’ (यूएसजीएस) ने सुरुवातीला ही घटना 4.4 तीव्रतेचा भूकंप असल्याचे नोंदवले होते. मात्र, जवळच्या भूकंपमापन केंद्रांची माहिती, दीर्घ-कालावधीच्या भूकंपीय लहरी आणि उपग्रहाद्वारे मिळालेल्या प्रतिमांचे विश्लेषण केल्यानंतर, त्यांनी या घटनेची तीव्रता 5.2 असल्याचे सुधारित केले. तसेच, ही घटना भूकंप नसून हिमनदीचा काही भाग कोसळणे आणि त्यासोबत खडकांचा प्रवाह वाहून येणे अशी होती, हे निश्चित केले.
ही नदी नेपाळ आणि चीनच्या तिबेट स्वायत्त प्रदेशाच्या सीमेवर असल्याने, हिमस्खलनाचा संभाव्य उगम तिबेटमधील डोंगराळ सीमावर्ती भागात असल्याचे मानले जात आहे. अमेरिकेतील उपग्रह निरीक्षण कंपनी ‘प्लॅनेट लॅब्स’ने जारी केलेल्या उपग्रह प्रतिमांवरून असे दिसून आले की, पूरपरिस्थितीनंतर रसुवामधील ‘भोटे कोशी’ नदीचा आकार पाच पटीने वाढला; यामुळे आसपासचा परिसर पाण्याखाली गेला आणि तिथे गाळाचे थर साचले. काठमांडूस्थित आंतरराष्ट्रीय संस्था ‘आयसीआयएमओडी’च्या तज्ज्ञांनी सांगितले की, रसुवापासून प्रवाहाच्या दिशेने सुमारे 100 किमी अंतरावर असलेल्या ‘गल्छी’ येथील त्रिशूल नदीच्या पाणी पातळीत अवघ्या 30 मिनिटांत 9 मीटरने वाढ झाली. पुरामुळे नदीच्या वरच्या टप्प्यावरील पाणी-निरीक्षण यंत्रणांपैकी बहुतांश यंत्रणांचे नुकसान झाले असले, तरी धाडिंग जिल्ह्यातील गल्छी येथील निरीक्षण यंत्रणा मात्र अजूनही कार्यरत असल्याचे आयसीआयएमओडीने स्पष्ट केले.
एनडीआरआरएमएकडून मिळालेल्या ताज्या माहितीनुसार, आतापर्यंत 144 मृतदेह हाती लागले आहेत; यामध्ये रसुवापासून प्रवाहाच्या दिशेने सुमारे 300 किमी अंतरावर असलेल्या चितवन जिल्ह्यातील 64 मृतदेहांचा समावेश आहे. नेपाळ पर्यटन मंडळाच्या माहितीनुसार, सुमारे 384 प्रवासी अजूनही बेपत्ता आहेत, तर पोलीस आणि सुरक्षा दलाच्या जवानांसह 245 नेपाळी नागरिकांचाही काहीही थांगपत्ता लागलेला नाही.
Recent Comments