क्रिकेटपटू म्हणून त्यांनी काहीही कामगिरी केली असली, तरी इंग्लंडचे माजी कर्णधार आणि समालोचक मायकल ॲथरटन यांची आता अशी व्यक्ती म्हणून ओळख निर्माण झाली आहे, जिने इम्रान खान यांच्या परिस्थितीचा मुद्दा आंतरराष्ट्रीय पातळीवर चर्चेत आणला. पाकिस्तानची ‘एस्टॅब्लिशमेंट‘ (येथे ‘ए’ मुद्दाम कॅपिटलमध्ये लिहिला आहे) गेल्या 75 वर्षांपासून काश्मीरचा मुद्दा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेण्याचा प्रयत्न करत असतानाच, इम्रान खान यांच्याबाबतची ही बाब मात्र सीमापार चर्चेचा विषय बनावी, अशी त्यांची अजिबात इच्छा नव्हती. या मुद्द्यावर ऑस्ट्रेलियाचा पॅट कमिन्स यानेही आपली भूमिका मांडली आहे; असे करणारा तो विद्यमान कर्णधारांपैकी पहिलाच खेळाडू ठरला आहे.
खेळांच्या माध्यमातून राष्ट्रीय स्तरापलीकडे जाऊन एकोपा निर्माण केल्याबद्दल, ॲथरटन हे कोणत्याही सर्वोच्च पुरस्कारासाठी पात्र ठरतात. त्यांनी लॉर्ड्सच्या ‘लॉन्ग रूम’मध्ये इम्रान खान यांची मुले, कासिम आणि सुलेमान यांची मुलाखत घेतली होती, त्याबद्दल हा गौरव. त्यानंतर ‘स्काय स्पोर्ट्स’ने लॉर्ड्स कसोटीच्या पहिल्या दिवशी दुपारच्या जेवणाच्या सत्रात ही मुलाखत प्रसारित केली होती. पाकिस्तान क्रिकेट बोर्डाने (पीसीबी) सामना बहिष्कृत करण्याची धमकी दिलेली असतानाही त्यांनी हे धाडस केले. या पीसीबीचे नेतृत्व अशा व्यक्तीकडे आहे, जी इतर कारणांमुळे अत्यंत प्रभावी आणि जिचा सर्वत्र दबदबा आहे, अशी व्यक्ती मानली जाते. आशिया कप ट्रॉफीसाठी प्रसिद्ध असलेले मोहसिन नक्वी हे पाकिस्तानचे गृहमंत्री आहेत, जे डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या आवडत्या फील्ड मार्शलच्या तुलनेत सर्वांत आवडते ‘सँको पँझा’ आहेत. स्काय स्पोर्ट्सने उर्वरित प्रक्षेपण गमावण्याचा धोका पत्करला; अॅथरटनने त्याचा भविष्यातील पाकिस्तान व्हिसा गमावला; आणि इंग्लिश क्रिकेट बोर्डाने पाकिस्तानसोबतची आपली सद्भावना गमावली.
या तिघांनी पत्करलेल्या धोक्यांमुळे, त्यांनी इम्रान यांच्या भवितव्यावरील चर्चा पाकिस्तान या रक्तरंजित देशांतर्गत राजकारणावरून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटकडे वळवली. ही एक अशी गोष्ट होती, जिला पाकिस्तानी प्रशासनाला कधीही ‘क्रिकेटचे स्वरूप’ द्यायचे नव्हते. भारताच्या तिघांसह एकवीस माजी क्रिकेट कर्णधारांनी इम्रान यांना मानवतावादी वागणूक मिळावी, यासाठी एका संयुक्त पत्रावर स्वाक्षरी केली होती. पाकिस्तानसाठी ही गोष्ट ‘भूतकाळातील दिग्गजांची आठवण’ म्हणून फेटाळून लावणे सोपे होते. आता परिस्थिती बदलली आहे. अर्थातच, पाकिस्तानी राजकारणात एका कसोटी सामन्याची दुपारची ‘जेवणाची सुट्टी’ खूप मोठी असते.
आता, इम्रान यांची पहिली पत्नी जेमिमा हिच्यापासून झालेली मुले. (त्यांची तिसरी पत्नी बुशरा बीबीदेखील तुरुंगात आहे). दोन्ही मुले स्पष्टवक्ती आहेत, त्यांच्यात प्रामाणिकपणा, प्रेम आणि काळजी ओतप्रोत भरलेली आहे. पाकिस्तानसह संपूर्ण क्रिकेट जग त्यांच्याकडे आशेने पाहत आहे. पाकिस्तानचे सर्वांत लाजिरवाणे गुपित आता एक जागतिक मुद्दा बनले आहे. किमान क्रिकेटजगतात जगात तरी. आतापर्यंत सत्ताधारी जनता दोन विचारांनी समाधानी होती. एक, त्यांच्यासाठी सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या असलेल्या शक्ती, अमेरिका, चीन आणि पश्चिम आशिया यांना क्रिकेटची पर्वा नाही. पण पाकिस्तानमध्ये, तत्कालीन सरकार जे काही पहिले महत्त्वाचे काम निवडेल, सहसा काश्मीर आणि भारत, त्यानंतर क्रिकेट हे दुसरे महत्त्वाचे काम आहे.
ॲथरटन जुन्या जाणत्या लोकांच्या गटबाजीने प्रेरित होता का? शक्यता कमी आहे. तीन पिढ्यांच्या महान क्रिकेट आयकॉन्सपैकी एकाची उघडपणे होणारी छळवणूक आणि हळूहळू होणारी हत्या याबद्दलची संवेदनशीलता हे त्याचे कारण असावे. तिसरे, कारण इम्रान यांची क्रिकेटमधील प्रसिद्धी त्याच्या निवृत्तीनंतर संपली नाही. ती टेलिव्हिजन समालोचनातून पुढे चालू राहिली. भारतीय माध्यम परिषदांमध्ये ते सर्वाधिक मानधन घेत असत. सलमान रश्दीच्या सहभागाचा निषेध करत 2012 च्या इंडिया टुडे कॉन्क्लेव्हमधून माघार घेतल्याने ते चर्चेत आले होते. ॲथरटन विशेषतः इम्रान खानच्या नेतृत्वाखालील पाकिस्तानविरुद्ध खेळला नाही. त्याने 1989 मध्ये आंतरराष्ट्रीय पदार्पण केले आणि इम्रान 1992 मध्ये निवृत्त झाला. अॅथरटनलाही इम्रानच्या गोलंदाजीवर बाद होण्याचा ‘आनंद’ मिळाला नाही. तो आता इम्रानसाठीच खेळत आहे.
सैन्यासोबतचे मतभेद सुरू झाल्याच्या पहिल्या दिवसापासूनच इम्रान यांना याची जाणीव होती की, राजकारण सोडून टेलिव्हिजनच्या फायदेशीर जगात परतल्यास ते सुखाचे आयुष्य जगू शकले असते. सैन्याच्या रोषाला बळी पडलेल्या कोणत्याही राजकीय नेत्यासाठी उपलब्ध असलेला ‘देशाबाहेर जाऊन ऐषारामात राहण्याचा’ (वेल्दी एक्झाईल) पर्याय त्यांच्यासाठीही खुला होता. पण इम्रान यांनी आपल्या अढळ जिद्दीने सर्वांना, आणि विशेषतः त्यांच्यावर संतापलेल्या सैन्यालाही, आश्चर्यचकित केले आहे. कटू सत्य हे आहे की, जेव्हा सोयीचे होते, तेव्हा त्यांनीही हाच ‘खेळ’ खेळला होता. एका निवडून आलेल्या पंतप्रधानाला (नवाझ शरीफ) पदावरून हटवण्यासाठी, तुरुंगात पाठवण्यासाठी आणि हद्दपार करण्यासाठी त्यांनी सैन्यासोबत हातमिळवणी केली होती. ‘सादिक आणि अमीन’ (सत्यनिष्ठ आणि विश्वासार्ह असण्याची इस्लामिक संकल्पना) नसल्याचा ठपका ठेवून हे केले गेले; आणि ज्या गुन्ह्यासाठी हे घडले, तो गुन्हा एखाद्या ‘पार्किंग तिकीट’च्या उल्लंघनासारखा किरकोळ होता.
त्यानंतर, पाकिस्तानच्या सैन्याने राबवलेल्या ‘ऑपरेशन कमल’च्या धर्तीवर स्वतःसाठी बहुमत मिळवून निवडणूक जिंकण्यासाठी त्यांनी सैन्याचा वापर केला. आणि जेव्हा त्यांनी त्याच सैन्याला आव्हान दिले, तेव्हा निवडून आलेला नेता जेव्हा ‘डोकेदुखी’ ठरू लागतो, तेव्हा सैन्य जी कृती करते, तीच त्यांनी केली. इम्रान यांनी आयएसआय प्रमुखांसह सैन्यातील उच्चपदस्थ नियुक्त्यांमध्ये हस्तक्षेप करण्यास सुरुवात केली. पाकिस्तानच्या पंतप्रधानांना असे अधिकार नसतात, हे ते विसरले. शिवाय, ते सैन्याच्या मर्जीनेच पंतप्रधान झाले होते. आता त्यांच्या तुरुंगवासाच्या शिक्षेकडे वळूया. पंतप्रधान असताना मिळालेल्या भेटवस्तूंची माहिती न देणे आणि ‘अल-कादिर ट्रस्ट’ घोटाळा यांसाठी अनुक्रमे 14, 3 आणि 14 वर्षांची शिक्षा सुनावणे हे अत्यंत कठोर आणि अवास्तव आहे. तसेच, ही कायदेशीर प्रक्रिया अत्यंत विस्कळीत आहे; ती पाकिस्तानच्या सध्याच्या ‘किंग ऑफ हार्ट्स’च्या (सर्वशक्तिमान सत्ताधीशाच्या) ‘त्यांचा शिरच्छेद करा’ या हुकुमासारखी वाटते.
निवडून आलेल्या लोकप्रतिनिधींचे स्वातंत्र्य आणि नागरी वर्चस्व यांसाठी सैन्याला उघडपणे आव्हान देणारा पहिला पाकिस्तानी राजकारणी म्हणून जेव्हा इम्रान समोर आले, तेव्हा पाकिस्तानमधील लाखो लोक जागृत झाले. ते ‘जीएचक्यू’ (लष्करी मुख्यालय) विरुद्ध जनशक्तीचा वापर करत होते. मी स्वतः अनेकदा असे प्रतिपादन केले होते की, जनसमर्थन आणि रस्त्यावरील ताकद असलेल्या एका लोकप्रिय राजकारण्याकडून पाकिस्तानच्या सैन्याला पहिल्यांदाच आव्हान मिळत आहे. 1985 पासून माझ्या ओळखीच्या असलेल्या एका अत्यंत प्रख्यात पाकिस्तानी विचारवंताने मला सावध केले होते. ते म्हणाले, “थोडा संयम राख मित्रा; कॅसिनोमध्ये जसे नेहमी ‘हाऊस’ (व्यवस्था/मालक) जिंकते, तसेच इथेही घडते.” आतापर्यंत तरी ‘हाऊस’च जिंकत आहे. पण त्यांना हेही माहीत आहे की, आतापर्यंत ज्या राजकारण्यांचा त्यांनी खात्मा केला आहे, त्यांच्या तुलनेत इम्रान अधिक कणखर आणि सर्वाधिक लोकप्रिय आहेत. जर इम्रान कोणत्याही तडजोडीशिवाय बाहेर आले, तर आसिम मुनीर यांना अखेरीस तोच पर्याय निवडावा लागेल: तुरुंगवास किंवा हद्दपारी. ही ‘विजेता सर्व काही मिळवतो’ अशी विचारसरणी आहे.
इम्रान यांचा अहंकार आणि स्वतःबद्दलचे अति-प्रेम पाहता, अडियाला तुरुंगातील एकांतवासातही ते आत्मपरीक्षण करण्यास सक्षम असतील का, याबद्दल मला शंका वाटते. त्यांच्या क्रिकेटच्या दिवसांपासून त्यांना ओळखणाऱ्या अनेकांसाठी (ज्यात या लेखकाचा, म्हणजे माझाही समावेश आहे), त्यांचा कट्टरतावादाकडे झुकणारा इस्लामचा मार्ग स्वीकारणे, ही एक धक्कादायक बाब होती. ब्रिटनपासून मुंबईपर्यंत ते ज्या प्रकारचे जीवन जगले होते, ते पाहता हे ‘नऊशे उंदीर खाल्ल्यावर मांजर हजला निघाली’ या म्हणीचे तंतोतंत उदाहरण ठरले.
एका ‘जागतिक नागरिकाने’ ‘रियासत-ए-मदिना’च्या कल्पनेवर कधी विश्वास ठेवला? इम्रान यांच्यावर लक्ष ठेवून असलेल्या अनेकांच्या आणि त्यांची दुसरी पत्नी रेहम खानच्या मते, हे बुशरा बीबीच्या प्रभावामुळे घडले. तिने केवळ अत्यंत पुराणमतवादी इस्लामच नाही, तर इस्लामला पूर्णपणे निषिद्ध असलेल्या गोष्टी, जसे की गूढ विद्या आणि काळी जादू यांचाही त्यांच्या आयुष्यात प्रवेश घडवून आणला. इम्रान यांनी ज्या काळ्या जादूच्या गोष्टींचे पालन केले असावे, त्याबद्दल रेहमने सविस्तर लिहिले आहे. जर या गोष्टींमुळे त्यांना आणि त्यांच्या पत्नीला (जी त्यांची आध्यात्मिक मार्गदर्शकही होती) तुरुंगात जावे लागले असेल, तर गूढ विद्येसाठी ही काही चांगली जाहिरात नाही. तसेच, हा विवेकवादालाही एक मोठा धक्का आहे.
इम्रान यांच्या आयुष्यातील या बदलाने त्यांच्या भूतकाळाची माहिती असलेल्या कोणालाही धक्का बसेल, आणि तो बसलाच. फाळणीनंतर लाहोरमध्ये स्वतःच्या कर्तृत्वावर वरच्या वर्गात स्थान मिळवणाऱ्या लोकांपैकी तो एक प्रमुख चेहरा होता. त्यांची आई शौकत खानम या मूळच्या जालंधर येथील प्रसिद्ध ‘बुर्की’ कुटुंबातील होत्या. त्यांचे भाऊ लेफ्टनंट-जनरल वाजिद अली खान बुर्की हे ‘आर्मी मेडिकल कोर्प्स’चे प्रमुख होते आणि पहिले फील्ड मार्शल मोहम्मद अय्युब खान यांचे अत्यंत निकटवर्तीय सहकारी होते.
यामुळेच या कुटुंबाला लाहोरमधील कालव्यालगत असलेली विस्तीर्ण ‘झमान पार्क’ची मालमत्ता मिळाली. त्यांचा मुलगा जावेद बुर्की आणि दोन पुतणे—माजिद खान व इम्रान खान—यांनी पाकिस्तानचे कर्णधारपद भूषवले. माजिदचे वडील जहांगीर खान यांनी 1932 मध्ये इंग्लंडमधील भारताच्या पहिल्या कसोटी सामन्यात भारताचे प्रतिनिधित्व केले होते. झमान पार्कमधीलच त्यांचा आणखी एक चुलतभाऊ, खालिद अहमद, पाकिस्तानचे एक प्रख्यात संपादक आणि स्तंभलेखक बनले. ते असे पहिले पाकिस्तानी होते, ज्यांच्याशी माझा परिचय झाला. मी त्यांच्याबद्दल लिहिलेला श्रद्धांजली-लेख येथे दिला आहे. निवृत्तीनंतर इम्रान यांचे बहुतेक चिंतन क्रिकेटभोवतीच फिरत असे. मी त्यांच्याशी अनेकदा संवाद साधला होता; यात 1994 मध्ये ‘इंडिया टुडे’साठी लंडनमध्ये घेतलेल्या त्या मुलाखतीचाही समावेश आहे, ज्यात त्यांनी “प्रत्येकानेच ‘बॉल टॅम्परिंग’ (चेंडूशी छेडछाड) केले आहे,” असे विधान केले होते. या विधानामुळे ॲलन लॅम्ब आणि इयान बॉथम यांनी त्याच्यावर अब्रुनुकसानीचा खटला दाखल केला होता. त्याबद्दल मी इथे लिहिले होते. याव्यतिरिक्तही आणखी काही गोष्टी आहेत, ज्यांबद्दल मी योग्य संदर्भ मिळाल्यावर लिहीन.
त्यांच्या अत्यंत सुखवस्तू आणि उच्चभ्रू पार्श्वभूमीचा उल्लेख मी केवळ यासाठी केला कारण, त्यांनी नंतर घेतलेली तात्विक, धार्मिक आणि वैचारिक वळणे मला आजही कुतूहलाची वाटतात. उदाहरणार्थ, भारत किंवा काश्मीरबाबतचा त्यांचा दृष्टिकोन मुनीरपेक्षा वेगळा नव्हता. तरीही, मुनीर यांच्या रोषापासून त्यांची सुटका झाली नाही. जर क्रिकेटमधील त्यांची ख्याती आता त्यांना काही मदत करत असेल, तर ती एक सुखद विसंगती ठरेल.
ताजा कलम: पाकिस्तानमधील अत्यंत प्रतिष्ठित अशा इम्रान खान यांच्या कुटुंबाची क्रिकेटच्या इतिहासातील अजरामरतेशी आणखी एक नाळ जोडलेली आहे – ती म्हणजे ‘लॉर्ड्स स्पॅरो’ ही घटना. 1936 मध्ये केंब्रिज विद्यापीठातर्फे एमसीसी विरुद्ध खेळताना, जहांगीर खान यांनी टाकलेला एक चेंडू हवेत उडणाऱ्या एका चिमणीला लागला आणि त्यात तिचा मृत्यू झाला. ती चिमणी (प्रक्रिया करून जतन केलेली) आजही ‘लॉर्ड्स’वर प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आली आहे.
Recent Comments