कोलकाता: अलीकडील काळातील अत्यंत चुरशीच्या ठरलेल्या निवडणुकांपैकी एका निवडणुकीत, पश्चिम बंगालमध्ये भारतीय जनता पक्षाने स्पष्ट आघाडी घेतली आहे. दुपारी 1.15 वाजताच्या आकडेवारीनुसार, भाजप 188 जागांवर आघाडीवर असून, तृणमूल काँग्रेस 92 जागांवर पुढे आहे. हे केवळ सुरुवातीचे कल आहेत; परंतु जर हे कल कायम राहिले आणि भाजपने तृणमूल काँग्रेसचा मोठा पराभव केला, तर भगव्या पक्षासाठी ही एक ऐतिहासिक आणि अभूतपूर्व घटना ठरेल. कोलकाताच्या सॉल्ट लेक भागातील भाजप कार्यालयात जल्लोषाला सुरुवात झाली असून, पक्षाचे कार्यकर्ते नाचत आहेत आणि लाडू वाटप करत आहेत.
जर पुढील फेऱ्यांमध्येही तृणमूल काँग्रेसच्या जागांच्या संख्येत घसरणीचा कल दिसून आला, तर ते या पक्षाविरोधातील तीव्र ‘सत्ताविरोधी लाटेचे’ प्रतिबिंब ठरू शकते; हा पक्ष गेल्या 15 वर्षांपासून सत्तेवर आहे. ही निवडणूक ‘मतदार यादीच्या विशेष सखोल पडताळणीच्या पार्श्वभूमीवर पार पडली, ज्यामध्ये सुमारे 91 लाख मतदारांची नावे मतदार यादीतून वगळण्यात आली होती. जर सुरुवातीचे कल कायम राहिले, तर या ‘एसआयआर’ प्रक्रियेचा निवडणुकीवर परिणाम झाल्याचे दिसून येते; कारण वगळण्यात आलेल्या नावांपैकी बहुतांश नावे अल्पसंख्यांक समुदायातील मतदारांची होती, जो तृणमूल काँग्रेसचा एक प्रमुख ‘व्होट बँक’ (मतदार वर्ग) मानला जातो. सुरुवातीच्या फेऱ्यांमधील आणखी एक आश्चर्य म्हणजे तृणमूल काँग्रेसमधून निष्कासित करण्यात आलेले आमदार हुमायून कबीर; ते मुर्शिदाबाद जिल्ह्यातील ‘नाओदा’ मतदारसंघातून आघाडीवर आहेत. कबीर यांनी निवडणुकीच्या अगदी आधीच स्वतःचा नवीन पक्ष ‘आम जनता उन्नयन पक्ष’ — स्थापन केला होता.
पक्ष कार्यकर्त्यांना दिलेल्या एका संदेशात, ममता बॅनर्जी यांनी मतमोजणी प्रतिनिधींना आणि उमेदवारांना मतदान किंवा मतमोजणी केंद्रांचे ठिकाण सोडून न जाण्याचे आवाहन केले. “अनेक ठिकाणी, सुमारे 100 केंद्रांवर 2-3 फेऱ्या पूर्ण झाल्यानंतर मतमोजणी थांबवण्यात आली आहे. ते तृणमूल काँग्रेसच्या कार्यकर्त्यांना त्रास देण्यासाठी केंद्रीय सुरक्षा दलांचा वापर करत आहेत; आमच्या कार्यालयांची तोडफोड केली जात आहे. ‘एसआयआर’ प्रक्रियेच्या नावाखाली मते कशी वगळण्यात आली, हे तुम्ही यापूर्वीच पाहिले आहे,” असे त्या म्हणाल्या. तसेच, आपला पक्ष ‘सर्वजण मिळून सिंहासारखा लढा देईल,’ असेही त्यांनी पुढे नमूद केले.
भाजपने लोकांच्या असंतोषाच्या मुद्द्याला बळ कसे दिले?
तृणमूल काँग्रेसच्या नेत्यांचा बेसुमार भ्रष्टाचार, लाचखोरीची संस्कृती आणि राज्यातील विकासाचा अभाव यांमुळे लोकांमध्ये निर्माण झालेल्या असंतोषाच्या मुद्द्याला भाजपने आपल्या प्रचारात प्रभावीपणे अधोरेखित केले होते. सुरुवातीचे कल असे दर्शवतात की, पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्री आणि तृणमूल काँग्रेसच्या प्रमुख ममता बॅनर्जी या त्यांच्या बालेकिल्ल्यातील, म्हणजे भवानीपूर मतदारसंघातून आघाडीवर आहेत. एकूण 20 फेऱ्यांपैकी 4 फेऱ्यांची मतमोजणी पूर्ण झाल्यानंतर, त्या 8 हजार 482 मतांच्या निसटत्या फरकाने पुढे आहेत. त्यांचे एकेकाळचे निकटचे सहकारी आणि आता भाजपचा एक प्रमुख चेहरा असलेले सुवेंदू अधिकारी भवानीपूर मतदारसंघातून पिछाडीवर आहेत. पश्चिम बंगालमध्ये भाजपचा अनधिकृत चेहरा मानले जाणारे अधिकारी, त्यांच्या दुसऱ्या मतदारसंघातून, नंदीग्राममधून मात्र आघाडीवर आहेत; पहिल्या फेरीनंतर 7 हजार 714 मतांच्या निसटत्या फरकाने त्यांनी ही आघाडी घेतली आहे.
पश्चिम बंगालमध्ये विजय मिळवणे हे भाजपसाठी राजकीय आणि वैचारिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे आहे. राजकीयदृष्ट्या पाहता, बंगालमधील विजयाचा फायदा पक्षाला 2029 च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये होईल, अशी अपेक्षा आहे. बंगालमध्ये लोकसभेच्या 42 जागा आहेत; 2019 मध्ये 303 जागा मिळवणाऱ्या भाजपची जागांची एकूण संख्या 2024 मध्ये 240 पर्यंत खाली आली होती, त्यामुळे जागांच्या संख्येत होणारी वाढ भाजपसाठी नक्कीच फायदेशीर ठरेल. परंतु राजकीय महत्त्वापेक्षाही, या पूर्व भारतातील राज्यावर विजय मिळवणे हे भाजपसाठी वैचारिकदृष्ट्या अधिक निर्णायक आहे. हे राज्य म्हणजे भाजपची पूर्वसुरी संस्था असलेल्या ‘भारतीय जनसंघा’चे संस्थापक डॉ. श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांचे जन्मस्थान आहे. भाजपने पूर्व भारतात आपला प्रभाव वाढवला असला, तरी बंगाल मात्र काहीसा त्यांच्या पकडीबाहेरच राहिला होता. तरीही, पक्षाने या राज्यात आपला विस्तार नक्कीच केला होता. 2016 मध्ये केवळ तीन जागा जिंकण्यापासून ते 2021 मध्ये 77 जागांपर्यंत त्यांनी मजल मारली होती. इथवर मजल मारल्यानंतर, यावेळी पक्षाने विजयासाठी कोणतीही कसर बाकी ठेवली नाही. ममता यांच्यासाठी, ही त्यांच्या आतापर्यंतच्या राजकीय कारकिर्दीतील सर्वात कठीण लढतींपैकी एक होती. विरोधी पक्ष असलेल्या भाजपने एक आक्रमक आणि सातत्यपूर्ण प्रचार मोहीम राबवली; या मोहिमेत त्यांनी टीएमसीच्या 15 वर्षांच्या ‘गैरकारभारावर’, त्यांच्या आमदारांनी केलेल्या बेसुमार भ्रष्टाचारावर, तसेच राज्यात रोजगार आणि दृश्य विकासाचा अभाव असल्याच्या मुद्द्यांवर प्रामुख्याने प्रकाश टाकला.
वास्तविक पाहता, बंगालमध्ये ममता याच टीएमसीचा मुख्य चेहरा होत्या. आपल्या प्रचार दौऱ्यादरम्यान, पश्चिम बंगाल विधानसभेच्या एकूण 294 जागांवर निवडणूक लढवणारी एकमेव उमेदवार म्हणून लोकांनी आपल्याकडे पाहावे, असे आवाहन त्यांनी वारंवार मतदारांना केले. प्रेमाने ‘दीदी’ (थोरली बहीण) म्हणून संबोधल्या जाणाऱ्या ममता यांची मोहिनी आजही कायम आहे,विशेषतः महिलांमध्ये, ज्या त्यांचा एक प्रमुख आणि निष्ठावान मतदारवर्ग आहेत. त्यांच्या ‘लक्ष्मी भांडार’ योजनेने (ज्याअंतर्गत सामान्य प्रवर्गातील महिलांना दरमहा 1 हजार 500 रुपये आणि अनुसूचित जातीतील महिलांना 1 हजार 700 रुपये थेट आर्थिक मदत मिळते)—त्यांच्यासाठी एक निष्ठावान जनाधार निर्माण केला आहे. याला प्रत्युत्तर देण्यासाठी, भाजपने आपल्या जाहीरनाम्यात महिलांना दिली जाणारी आर्थिक मदत दुप्पट करण्याचे आश्वासन दिले.
ममता आणि त्यांच्या पक्षाने या आरोपांचे खंडन चालवले असतानाच, मतदार याद्यांच्या ‘विशेष सखोल पडताळणी’ प्रक्रियेने त्यांना आणखी एक धक्का दिला. निवडणुकीच्या तोंडावर सुमारे 90 लाख नावे मतदार यादीतून वगळण्यात आली. यातील बहुतांश नावे मुर्शिदाबाद, मालदा आणि उत्तर दिनाजपूर या मुस्लिमबहुल जिल्ह्यांमधील होती. एकूण लोकसंख्येच्या 27 टक्के वाटा असलेल्या मुस्लिम समुदायाचा समावेश, महिलांनंतर तृणमूल काँग्रेसची दुसरी प्रमुख ‘मतपेढी’ म्हणून होतो. निवडणुका जसजशा जवळ येऊ लागल्या, तसतसे निवडणूक आयोगाने ममतांच्या प्रशासनात मोठ्या प्रमाणावर फेरबदल करण्याची मोहीम हाती घेतली, ज्यामध्ये मुख्य सचिव आणि पोलीस आयुक्त यांच्यासह राज्याच्या सर्वोच्च अधिकाऱ्यांच्या बदल्या करण्यात आल्या. अशा प्रतिकूल परिस्थितीचा सामना करतच ममतांनी ही लढाई लढली आणि आपल्या पक्षाला यशाच्या दिशेने नेले. भाजपने आपली तयारी खूप आधीच सुरू केली होती. पक्षाची निवडणूक रणनीती आखण्यासाठी भाजपचे राष्ट्रीय सरचिटणीस सुनील बन्सल यांना दोन वर्षांपूर्वीच राज्यात पाठवण्यात आले होते. आपल्या टीमसह त्यांनी एकामागून एक जिल्ह्यांचे दौरे सुरू केले; पक्षाच्या कमकुवत बाजूंचा वेध घेतला आणि त्या दूर करण्यासाठी उपाययोजना केल्या.
भाजपसाठी बंगालमधील विजय किती महत्त्वाचा होता, याचा अंदाज यावरून लावता येतो की, पक्षाची एकूण तयारी आणि प्रचार रणनीतीवर देखरेख ठेवण्यासाठी केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा यांनी तिथे पंधरवड्याभराचा तळ ठोकला होता. या वेळची रणनीती 2021 च्या निवडणुकीपेक्षा वेगळी होती; त्या वेळी भाजपच्या वरिष्ठ नेत्यांनी ममता बॅनर्जी यांच्यावर थेट वैयक्तिक हल्ले चढवले होते. याउलट, या वेळी त्यांनी टीएमसीविरोधातील असंतोष आणि विशेषतः त्यांच्याच पक्षातील सहकाऱ्यांनी निर्माण केलेली ‘भीतीची लाट’ या मुद्द्यांना केंद्रस्थानी ठेवून प्रचार केला. किंबहुना, या वेळी भाजपच्या प्रचारातील मुख्य घोषणांपैकी एक घोषणा होती— ‘बचते चाय, ताई भाजप चाय’ (मला जिवंत राहायचे आहे, म्हणूनच मला भाजप हवा आहे). निवडणुकीचा काळ जवळ आल्यावर, हिंसाचारमुक्त निवडणूक पार पडावी, यासाठी केंद्राने केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दलाचे सुमारे 2.5 लाख जवान तैनात केले, ही संख्या 2021 मध्ये तैनात केलेल्या जवानांच्या संख्येच्या तिप्पट होती. याचा परिणाम प्रत्यक्ष जमिनीवर दिसून आला. हिंसाचाराच्या काही तुरळक घटना वगळता, बंगालने गेल्या अनेक वर्षांत अनुभवलेली ही सर्वांत शांततापूर्ण निवडणूक ठरली.
इतर दोन विरोधी पक्षांनी, काँग्रेस आणि डाव्या पक्षांनी या निवडणुकीत फारसा प्रभाव पाडला नाही. सुरुवातीच्या फेऱ्यांमध्ये सीपीआय(एम) केवळ एका जागेवर आघाडीवर आहे, तर काँग्रेस तर शर्यतीत कुठेच दिसून येत नाहीये. मतमोजणीच्या तिसऱ्या फेरीनंतर, काँग्रेसचे अधीर रंजन चौधरी हे त्यांच्या बाह्रामपूर या गृह-मतदारसंघात 5 हजार 266 मतांनी पिछाडीवर होते; तर भाजपचे सुब्रत मैत्रा 31 हजार 365 मतांनी आघाडीवर होते.
Recent Comments