मुंबई: शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाने ‘किंग एडवर्ड मेमोरियल’ (केईएम) रुग्णालयाचे नाव बदलण्यास विरोध दर्शवला आहे. स्थळे आणि स्मारकांची इंग्रजी नावे बदलण्याच्या आपल्या पूर्वीच्या भूमिकेच्या तुलनेत, शिवसेनेची ही भूमिका आता बदललेली दिसून येते. ‘बॉम्बे’चे ‘मुंबई’, ‘व्हिक्टोरिया टर्मिनस’चे ‘छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस’ आणि ‘एल्फिन्स्टन रोड’चे ‘प्रभादेवी’ असे नामकरण करताना, अविभाजित शिवसेना ही मराठी संस्कृतीचा स्वाभिमान जपण्याच्या लढ्यात नेहमीच आघाडीवर राहिली होती.
मात्र, या आठवड्याच्या सुरुवातीला जेव्हा राज्याचे मंत्री मंगल प्रभात लोढा यांनी बृहन्मुंबई महानगरपालिकेकडे केईएम रुग्णालयाचे नाव बदलून ‘कौशल्या एकलव्य मेमोरियल हॉस्पिटल’ असे करण्याची मागणी करणारे पत्र पाठवले, तेव्हा शिवसेनेच्या (उबाठा) त्यांनी याला विरोध केला. तसेच, हे नाव बदलू नये यासाठी त्यांनी महापालिका आयुक्तांकडे लेखी निवेदनही सादर केले आहे. शिवसेना (उबाठा) चे विधान परिषद सदस्य सुनील शिंदे यांनी ‘द प्रिंट’शी बोलताना सांगितले की, कोणत्याही नामबदलाचा प्रस्ताव मांडण्यापूर्वी, त्यामागील उद्देश तपासणे गरजेचे असते. “सरकारचा उद्देश चुकीचा आहे. ते केवळ ‘दांभिक हिंदुत्वाचा’ प्रचार करत आहेत. त्यांच्या स्वतःच्या व्यावसायिक उद्योगांमध्ये मात्र सर्व नावे इंग्रजीच आहेत. केईएम रुग्णालयाच्या बाबतीत, स्थानिक लोकांच्या भावनांचा विचार करणे आवश्यक आहे,” असे शिंदे म्हणाले.
“केईएम रुग्णालयाच्या नावामागे एक मोठा इतिहास आहे आणि आरोग्य क्षेत्रात ‘एडवर्ड’ यांचे जे योगदान आहे, ते नाकारता येणार नाही. आम्ही जे केले आणि सध्याचे सत्ताधारी सरकार जे करत आहे, यात मोठा फरक आहे. आम्ही केवळ अशाच स्थळांची नावे बदलली होती, ज्यांची इंग्रजी राजवटीशी संबंधित नावे अर्थहीन किंवा उद्देशहीन होती.” शिवसेना नेहमीच तर्कशुद्ध भूमिका घेते असे नाही, असे राजकीय विश्लेषक हेमंत देसाई यांनी नमूद केले. “भावनिक भूमिका घेण्याकडे त्यांचा अधिक कल आहे. शिवाय, परळ आणि लालबागचा तो संपूर्ण पट्टा हा शिवसेनेचा (उबाठा) बालेकिल्ला मानला जातो. आणि हा प्रस्ताव लोढा या एका गुजराती भाषिक नेत्याने मांडल्यामुळे, त्यांना हा मुद्दा ‘गुजराती विरुद्ध मराठी’ असा वाटला असावा; म्हणूनच त्यांनी हा विषय उचलून धरला असण्याची शक्यता आहे,” असे त्यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले. “शिवसेनेचा हा विरोध फारसा बौद्धिक स्वरूपाचा नाही. आपली भूमिका नेमकी काय असावी, याचा ते फारसा सखोल विचार करतात असे नाही. कदाचित स्थानिक नगरसेवकांनीच हा मुद्दा उचलून धरला असावा.” असेही मत त्यांनी मांडले.
सध्या बीएमसीच्या प्रशासनाखाली कार्यरत असलेले केईएम रुग्णालय हे मुंबईतील सर्वांत जुन्या सरकारी रुग्णालयांपैकी एक आहे. सुमारे 390 कायमस्वरूपी डॉक्टर आणि 550 निवासी डॉक्टरांच्या (रेसिडेंट डॉक्टर्स) मदतीने, 1 हजार 800 खाटांचे हे रुग्णालय दरवर्षी सुमारे 18 लाख बाह्यरुग्णांवर आणि 85 हजार आंतररुग्णांवर उपचार करते. अगदी निवासी डॉक्टरांनी आणि इतर वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांनीही नाव बदलण्याच्या प्रस्तावाला विरोध केला आहे; त्याऐवजी प्रशासनाने रुग्णालयातील सुविधा अधिक चांगल्या करण्यासाठी आवश्यक सुधारणांवर लक्ष केंद्रित करावे, अशी त्यांची मागणी आहे.
“केईएम रुग्णालयाला 100 वर्षांचा गौरवशाली इतिहास (वारसा) लाभला आहे. 1926 मध्ये ‘किंग एडवर्ड्स ट्रस्ट’ने या रुग्णालयाच्या उभारणीसाठी 7 लाख रुपयांची देणगी दिली होती आणि ते उभारण्यात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. मग आता हा ऐतिहासिक वारसा बदलण्याची त्यांना काय गरज आहे?” असे स्थानिक आमदार अजय चौधरी यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले. केईएम रुग्णालयाने गेल्या अनेक वर्षांत लाखो लोकांचे प्राण वाचवले आहेत आणि देशभरातून लोक येथे उपचारांसाठी येतात, असेही त्यांनी नमूद केले. “केईएम हे आमचे एक प्रतीक आणि आमची ओळख आहे. ‘कौशल्या श्रेष्ठ एकलव्य’ या नावाला आमचा विरोध नाही; परंतु मुंबईत नाव बदलण्याचा निर्णय घेणारे हे लोढा कोण आहेत? मुंबई महाराष्ट्राला मिळवून देण्यात त्यांचे काय योगदान आहे? आम्ही, म्हणजेच गिरणी कामगार आणि मध्यमवर्गीय जनतेने या मुंबईसाठी आमचे रक्त सांडले आहे; मग काय करायचे याचा निर्णय घेण्याचा अधिकार आम्हाला नाही का? हा प्रस्ताव मांडण्यापूर्वी संबंधित घटकांचा विचार का केला गेला नाही?”
दुहेरी मापदंड?
नाव बदलण्याची ही लाट खुद्द शहराच्या नावापासूनच सुरू झाली होती. पोर्तुगीजांच्या काळात ‘बॉम्बे’ हे शहर म्हणजे ‘बॉम् बाहाई’ नावाच्या सात बेटांचा एक समूह होता; पुढे जेव्हा ब्रिटिशांनी या सातही बेटांना एकमेकांशी जोडून एकसंध केले, तेव्हा या शहराला ‘बॉम्बे’ असे नाव देण्यात आले. मात्र, स्थानिक लोक या शहराला ‘मुंबई’ याच नावाने संबोधत असत; हे नाव येथील स्थानिक देवता असलेल्या ‘मुंबादेवी’च्या नावावरून पडले होते.
स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात, विशेषतः 1970 आणि 1980 च्या दशकात, बाळासाहेब ठाकरे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना मुंबईत एक प्रभावी राजकीय शक्ती म्हणून उदयास आली. त्यावेळी, शहराचे नाव बदलून ‘मुंबई’ करावे, ही मागणी शिवसेनेने लावून धरली. अखेर 1995 मध्ये जेव्हा शिवसेना-भाजप युतीचे सरकार सत्तेवर आले, तेव्हा मंत्रिमंडळाच्या पहिल्याच बैठकीत हा निर्णय घेण्यात आला; आणि त्याचवर्षी केंद्र सरकारनेही या नामबदलाला आपली मंजुरी दिली. “जेव्हा ‘मुंबई’ हे नाव ठेवण्यात आले, तेव्हा त्यामागील उद्देश स्थानिक संस्कृतीचा सन्मान करणे आणि महाराष्ट्रासाठी मुंबई मिळवून देण्यासाठी आपल्या प्राणांची आहुती देणाऱ्या 106 हुतात्म्यांचा गौरव करणे हा होता. त्यामागे ‘मराठी अस्मिता’ हीच मुख्य प्रेरणा होती,” असे शिंदे म्हणाले. ते 1955 ते 1960 या काळात झालेल्या संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीदरम्यान, पोलिसांच्या गोळीबारात मृत्युमुखी पडलेल्या 106 आंदोलकांचा संदर्भ देत होते.
त्यानंतर ज्याचे नाव बदलले गेले, ते म्हणजे मुंबईतील प्रसिद्ध ‘व्हिक्टोरिया टर्मिनस’ (व्हीटी) हे स्थानक; 1996 मध्ये या स्थानकाचे नाव बदलून ‘छत्रपती शिवाजी टर्मिनस’ करण्यात आले आणि त्यानंतर 2017 मध्ये भाजप नेत्यांच्या आग्रहास्तव त्यात ‘महाराज’ हा शब्द जोडण्यात आला. आता हे स्थानक ‘छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस’ म्हणून ओळखले जाते. 2017 मध्ये, शिवसेना खासदार अरविंद सावंत यांनी मुंबईतील विविध उपनगरीय रेल्वे स्थानकांची नावे बदलण्याबाबतची एक यादी सादर केली होती. त्यांनी ‘एल्फिन्स्टन रोड’ स्थानकाचे नाव बदलून, तेथील स्थानिक देवता असलेल्या ‘प्रभादेवी’ यांच्या नावावरून ‘प्रभादेवी’ असे ठेवण्याचा प्रस्ताव मांडला होता. स्थानकांच्या भौगोलिक स्थानांवर आधारित, त्यांनी ‘चर्नी रोड’ स्थानकाचे नाव बदलून ‘गिरगाव’, ‘करी रोड’चे ‘लालबाग’ आणि ‘सँडहर्स्ट रोड’चे नाव बदलून ‘डोंगरी’ असे करण्याची सूचना केली होती. 1850 च्या दशकात मुंबईचे गव्हर्नर असलेल्या लॉर्ड एल्फिन्स्टन यांच्या नावावरून ठेवण्यात आलेले ‘एल्फिन्स्टन रोड’ स्थानकाचे नाव 2018 मध्ये बदलून ‘प्रभादेवी’ असे करण्यात आले. इतर नावांमध्ये करावयाचे बदल सध्या प्रक्रियेत असून, त्यांना केंद्र सरकारची मंजुरी मिळणे बाकी आहे.
बीएमसीमधील विरोधी पक्षनेत्या किशोरी पेडणेकर यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, ‘जेव्हा शिवसेनेने इंग्रजी नावांना विरोध केला होता, तेव्हा त्यामागील उद्देश वेगळा होता; मात्र लोढा यांचा उद्देश केवळ राजकीय आहे’. “लोढा यांनी स्वतः उभारलेल्या ‘लोढा ट्रम्प’, ‘लोढा वर्ल्ड वन’ इत्यादी इमारतींची नावे ते का बदलत नाहीत? इंग्रजी प्रभाव पुसून टाकायचा आहे, असे ते म्हणतात; मग त्यांनी याची सुरुवात स्वतःच्या बांधकाम व्यवसायापासूनच का करू नये? हा निव्वळ दुटप्पीपणा आहे. याला केवळ आमचाच नाही, तर स्थानिक नागरिक आणि डॉक्टरांचाही विरोध आहे. सीएसटीच्या नामांतरावेळी झालेल्या आंदोलनादरम्यान कोणीही आम्हाला विरोध केला नव्हता.” असे एका शिवसेना (उबाठा) नेत्याने म्हटले. शिवसेना (उबाठा) नेत्यांनी असे मत व्यक्त केले की, ‘लोढा यांनी अशा प्रकारे अनावश्यक आणि एकतर्फी निर्णय घेण्याऐवजी, ‘केईएम’ रुग्णालयासारखी एखादी संस्था उभारावी आणि त्यानंतर तिला हवे ते नाव द्यावे.
चौधरी यांनी असा प्रश्न उपस्थित केला की, “सत्ताधारी पक्षाने, आणि विशेषतः मंगल प्रभात लोढा यांनी ‘मलबार हिल’ आणि ‘केम्प्स कॉर्नर’ यांसारख्या परिसरांची नावे का बदलली नाहीत? उद्या कदाचित ते ‘सेंट जॉर्ज रुग्णालय’ किंवा ‘जे.जे. रुग्णालय’ यांचीही नावे बदलण्याची मागणी करतील, मग काय करायचे? गोष्टी अशा प्रकारे चालत नाहीत. आम्ही केवळ विरोधासाठी म्हणून याला विरोध करत नाही.” असेही त्यांनी नमूद केले.
Recent Comments