‘जनरल वैद्य: दोनदा महावीर चक्राचा मानकरी, 40 वर्षांपूर्वी बंदुकीची शिकार ठरलेला योद्धा’

चित्रण: श्रुती नैथानी.

जनरल डग्लस मॅकआर्थर यांनी ‘वृद्ध सैनिक कधीच मरत नाहीत, ते फक्त हळूहळू लोकांच्या स्मृतीतून नाहीसे होतात’ हे वाक्य अजरामर केले. मात्र, या आठवड्यात, सर्वश्रेष्ठ आणि सर्वाधिक सन्मानित भारतीय सैनिकांपैकी एकाने हाच विरोधाभास मूर्त स्वरूपात दाखवला. फरक इतकाच की, तो शत्रूच्या गोळीबारात मरण पावला आणि त्यानंतर त्याला हळूहळू नाहीसे होऊ दिले गेले. यातून काही प्रश्न निर्माण होतात, व्हायला हवेत.

आणखी काही तथ्ये. दोन महावीर चक्र (एमव्हीसी) मिळवणाऱ्या केवळ सहा भारतीयांपैकी ते एक होते. त्यांनी 1965 आणि 1971 च्या अत्यंत भीषण युद्धभूमींवर ‘महावीर चक्र’ मिळवले होते. ते भारताचे 13 वे लष्करप्रमुख बनले. 31 जानेवारी 1986 रोजी ते निवृत्त झाले, तरीही त्याच वर्षी 10 ऑगस्ट रोजी पुण्यात त्यांच्या ‘मारुती 800’ कारमध्ये असताना दोन मारेकऱ्यांनी गोळ्या त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. त्या हल्ल्यातच त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या हत्येचा 40 वा स्मृतिदिन कोणाच्याही लक्षात नव्हता. त्याची कुठेच विशेष दखलही घेतली गेली नाही. कोणताही स्मृतिसोहळा नाही, स्मारके नाहीत आणि सोशल मीडियावर नेहमीच सक्रिय असणाऱ्या लष्कराच्या अधिकृत खात्यांवरून एक साधे ट्विटही आले नाही. जणू काही जनरल अरुण श्रीधर वैद्य यांच्या स्मृती पुसून टाकण्याचा एखादा ‘कॉर्पोरेट’ आदेशच निघाला होता.

‘असल उत्तर’ (खेमकरण) च्या लढाईत त्यांनी आपल्या ‘9 कॅव्हलरी’ (डेक्कन हॉर्स) तुकडीचे अत्यंत प्रभावीपणे नेतृत्व केले; या लढाईत पाकिस्तानी लष्कराचा अभिमान मानली जाणारी त्यांची ‘1 ली आर्मर्ड डिव्हिजन’ (रणगाडा विभाग) पूर्णपणे नष्ट करण्यात आली होती. त्यानंतर, ‘बसंतर’, ‘चक्रा’ आणि ‘देहिरा’ येथील रणगाड्यांच्या अत्यंत भीषण लढायांमध्ये ’16 (इंडिपेंडंट) आर्मर्ड ब्रिगेड’चे कमांडर म्हणून त्यांनी अतिशय उल्लेखनीय कामगिरी केली. त्याहूनही महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, त्यांच्या नेतृत्वाखालीच ’17 (पुणे) हॉर्स’ आणि ‘4 (हॉडसन) हॉर्स’ या दोन अत्यंत प्रतिष्ठित कॅव्हलरी रेजिमेंट्सनी ‘परमवीर चक्र’ (सेकंड लेफ्टनंट अरुण खेत्रपाल – मरणोत्तर; ज्यांची कथा ‘इक्कीस’ या हिंदी चित्रपटात मांडली गेली आहे), वैद्य यांच्याव्यतिरिक्त त्यांनी आणखी तीन ‘महावीर चक्रे’ आणि सहा ‘वीर चक्रे’ अशी पदके मिळवली. शत्रूचा मारा सुरू असताना ‘माइनफील्ड्स’ (सुरुंग पेरलेले क्षेत्र) साफ करणे हे रणगाड्यातून लढण्याइतकेच, किंबहुना त्याहूनही अधिक धोकादायक काम असते.

जर ‘बसंतर’ ही रणगाड्यांच्या सर्व लढायांमधील सर्वोच्च लढाई मानली जात असेल, तर ‘असल उत्तर/खेमकरण’ ही उपखंडातील युद्धेतिहासातील सर्वांत निर्णायक आणि महत्त्वपूर्ण लढाई ठरली. वैद्य यांची रेजिमेंट आघाडीवर होती, तरीही त्यांच्याकडील ‘शेरमन’ रणगाड्यांची मारक क्षमता, पल्ला आणि संरक्षण कवच हे पाकिस्तानी ‘पॅटन’ रणगाड्यांच्या तुलनेत कमी दर्जाचे होते. लेफ्टनंट जनरल एस. के. सिन्हा यांना डावलून 1983 मध्ये त्यांना लष्करप्रमुख बनवण्यासाठी इंदिरा गांधींच्या सरकारने याच युद्धानुभवाचा आधार घेतला होता, जरी तो निर्णय बहुधा राजकीय स्वरूपाचा होता. अत्यंत हुशार व्यक्तिमत्त्व असलेल्या सिन्हा यांना ‘जे.पी.’ (जयप्रकाश नारायण) यांच्याशी असलेल्या जवळीकीची शिक्षा भोगावी लागली होती. सैनिकांचे, मग ते कितीही वरिष्ठ का असेनात, भवितव्य ते स्वतः ठरवू शकत नाहीत; लोकशाहीत तर हे विशेषत्वाने लागू होते. पंजाबमधील परिस्थिती बिघडली होती आणि जरी तेथील कायदा व सुव्यवस्थेशी लष्कराचा थेट संबंध नव्हता, तरीही सुवर्णमंदिर रिकामे करण्याची जबाबदारी मात्र वैद्य यांच्या खांद्यावर येऊन पडली.

1962 च्या लष्करी अपयशानंतर, ‘ऑपरेशन ब्लूस्टार’ ही भारतीय लष्कराच्या इतिहासातील सर्वांत वेदनादायी घटना ठरली. शीख अतिरेक्यांनी ‘हिट लिस्ट’ (जिवे मारण्याच्या व्यक्तींची यादी) तयार केली होती. यात सर्वप्रथम इंदिरा गांधींची हत्या करण्यात आली. त्यानंतर या यादीत ब्लूस्टारचे नेतृत्व करणाऱ्या लष्करी अधिकाऱ्यांचा क्रमांक होता: जनरल वैद्य, जनरल कृष्णस्वामी सुंदरजी (ब्लूस्टारच्या वेळी पश्चिम कमांडचे प्रमुख), त्यांचे चीफ ऑफ स्टाफ लेफ्टनंट-जनरल रणजित सिंग दयाल आणि डिव्हिजन कमांडर मेजर जनरल के. एस. ‘बुलबुल’ ब्रार. श्रीमती गांधींच्या हत्येनंतर झालेल्या शीखविरोधी हत्याकांडात जबाबदार मानल्या जाणाऱ्या दिल्लीतील काँग्रेस नेत्यांची नावेही या यादीत जोडली गेली. यापैकी ललित माकेन आणि अर्जुन दास यांची त्या हत्याकांडानंतर काही महिन्यांतच हत्या करण्यात आली.

‘खलिस्तान कमांडो फोर्स’चे दोन मारेकरी आता बँका लुटणे, पोलिसांची हत्या करणे आणि लक्ष्य केलेल्या लष्करी अधिकाऱ्यांचा शोध घेणे यांत गुंतले होते. हरजिंदर सिंग ‘जिंदा’ आणि सुखदेव सिंग ‘सुखा’ या दोघांनीच लुधियानामध्ये भारताच्या इतिहासातील त्यावेळची सर्वांत मोठी बँक लूट (5.7 कोटी रुपये) आणि त्यानंतर मुंबईत आणखी एक लूट केली होती. ते जनरल वैद्य यांच्यापर्यंत पोहोचण्याच्या तयारीत होते. तरीही गुप्तचर यंत्रणा, महाराष्ट्र पोलीस किंवा खुद्द लष्कर – यापैकी कोणालाही याची जाणीव नव्हती.

त्यांच्या सुरक्षेची जबाबदारी पुणे पोलिसांवर सोपवण्यात आली होती. ही व्यवस्था इतकी बेजबाबदार होती की, वैद्य यांना केवळ एकच पोलीस अंगरक्षक (गनमॅन) देण्यात आला होता. मारेकरी ‘इंड-सुझुकी’ मोटारसायकलवरून जवळ आले आणि त्यांनी वैद्य यांच्या डोक्यात गोळी झाडली, तेव्हा कॉन्स्टेबल रामचंद्र क्षीरसागर त्यांच्या लहानशा मारुती कारच्या मागील सीटवर बसले होते. गोंधळलेल्या अवस्थेत क्षीरसागर कारमधून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करत असतानाच त्यांचा पाय दरवाजात अडकला आणि त्यांना काही अंतर फरफटत नेले गेले. भारताच्या या महान युद्ध-नायकाला एकटे आणि असुरक्षित सोडण्यात आले होते. त्यांच्या शेजारी बसलेल्या पत्नी भानू यांना चार गोळ्या लागल्या, पण सुदैवाने त्या वाचल्या. पुढे सुखा आणि जिंदा यांना पकडण्यात आले, येरवडा तुरुंगात त्यांच्यावर खटला चालला आणि 9 ऑक्टोबर 1992 रोजी त्यांना फाशी देण्यात आली. त्यांनी आपण ‘निर्दोष’ असल्याचे सांगितले कारण वैद्य यांना मारणे योग्यच होते, असा युक्तिवाद त्यांनी केला. इतर हत्यांमधील त्यांचा साथीदार रणजित सिंग ‘गिल’ याला एफबीआयने न्यू जर्सीमध्ये अटक केली आणि नंतर त्याला भारताकडे सोपवण्यात आले. ‘इंडिया टुडे’साठी मी आणि आमचे मुंबई ब्युरो चीफ मसीह रहमान यांनी या बातमीचा पाठपुरावा केला.

ही कथा आता दोन पैलूंवर आधारित आहे. पहिला पैलू म्हणजे, पंजाबमधील दहशतवादाच्या अत्यंत भीषण काळात जिंदा आणि सुखा यांच्यावरील खटला चालला. तेव्हा सर्व शासकीय यंत्रणा कोलमडल्या होत्या आणि प्रसारमाध्यमे पूर्णपणे शरण आली होती; पंजाबचे माजी मुख्य सचिव रमेश इंदर सिंग यांनी त्यांच्या ‘टर्मोइल इन पंजाब’ (हार्परकॉलिन्स इंडिया, 2022) या महत्त्वपूर्ण पुस्तकात याचे वर्णन केले आहे. ही शरणागती किती संपूर्ण समर्पित होती, हे ते जिंदा आणि सुखा यांच्या 21 पानी पत्राच्या उदाहरणावरून स्पष्ट करतात. हे पत्र सर्व प्रकाशनांना 26 जुलै 1990 रोजी जसेच्या तसे (पूर्णपणे) प्रकाशित करण्याच्या आदेशासह देण्यात आले होते. सिंग यांच्या मते, दुसऱ्या दिवशी यूएनआय आणि पीटीआय या वृत्तसंस्थांनी त्याचा संपूर्ण मजकूर प्रसारित केला आणि अनेक वर्तमानपत्रांनी त्यातील काही भाग छापले. ‘द ट्रिब्यून’ या प्रतिष्ठित वृत्तपत्राच्या संपादकांना, व्ही. एन. नारायणन यांना, शस्त्रधारी अतिरेक्यांनी आधीच भेट दिली होती आणि त्यांनी ते संपूर्ण पत्र सलग तीन पानांवर प्रकाशित केले होते.

दुसरा पैलू म्हणजे लष्कराची असंवेदनशीलता आणि त्याबद्दल त्यांना बसलेला धक्का व ओढवलेली नामुष्की. इतरांच्या सुरक्षेसाठी विशेष उपाययोजना करण्यात आल्या. तसेच, ‘ब्लू स्टार’सारख्या मोहिमेत लष्कराने सहभागी होणे कितपत योग्य होते, यावर सखोल पुनर्विचार सुरू झाला. याच व्यापक पुनर्विचारातून 16 ऑक्टोबर 1984 रोजी ‘नॅशनल सिक्युरिटी गार्ड’ची स्थापना झाली. याच विचारातून पुढे 1 ऑक्टोबर 1990 रोजी काश्मीर खोऱ्यासाठी कमी शस्त्रसज्ज असलेल्या ‘राष्ट्रीय रायफल्स’ची निर्मिती झाली. तरीही, लेफ्टनंट जनरल ब्रार, जे तोपर्यंत निवृत्त झाले होते, यांच्यावर लंडनच्या मेफेअर भागात फिरत असताना जीवघेणा हल्ला करण्याचा प्रयत्न झाला (30 सप्टेंबर 2012 रोजी). त्यांनी हल्लेखोरांचा धैर्याने सामना केला आणि नंतर मुंबईतील अत्यंत सुरक्षित अशा भागात असलेल्या त्यांच्या घरी माझ्यासोबत ‘वॉक द टॉक’ या कार्यक्रमात सहभाग घेतला.

वैद्य यांच्याशी माझी पहिली चर्चा एका तणावपूर्ण सकाळी, योगायोगाने झाली. आदल्या दिवशी (19 फेब्रुवारी 1982) नागा बंडखोरांनी शीख रेजिमेंटच्या 21 व्या बटालियनच्या ताफ्यावर अचानक हल्ला केला होता आणि एका मेजरसह 20 सैनिकांना ठार केले होते. त्यावेळी कलकत्ता आणि इम्फालदरम्यान गुवाहाटीमार्गे केवळ एकच ‘हॉपिंग’ विमानसेवा (एकाच विमानाने टप्प्याटप्प्याने प्रवास) उपलब्ध होती. त्यावेळी ‘ईस्टर्न आर्मी कमांडर’ असलेले वैद्य हे कलकत्त्याहून त्या मोहिमेवर निघाले होते. मी गुवाहाटीहून त्यांच्यासोबत प्रवासात सामील झालो आणि त्यांच्या शेजारीच बसलो. एकाच ‘बातमी’च्या ओढीने आम्ही दोघेही उखरुलकडे जाणाऱ्या महामार्गावरील ‘नामथिलोक’ या ठिकाणी निघालो होतो, जिथे लष्कराच्या ताफ्यावर दबा धरून हल्ला (अँम्बश) करण्यात आला होता. वैद्य यांनी माझ्याकडे पाहिले आणि भावशून्य चेहऱ्याने म्हणाले, “तुम्हाला आमचा पेशा समजणार नाही. यात लोक मारले जातात आणि कधीकधी त्यांचे मृतदेहही सापडत नाहीत. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान याच जंगलांत आणि पर्वतांमध्ये हजारो मृतदेह सापडले नव्हते; कदाचित कोल्ह्यांनी ते फस्त केले असावेत. सैनिकी पेशा हा कमकुवत मनाच्या लोकांसाठी नाही.”

नंतर, ‘इंडिया टुडे’च्या 15 नोव्हेंबर 1985 च्या अंकात मी भारताच्या संरक्षण दलांच्या आधुनिकीकरणावर एक ‘कव्हर स्टोरी’ (मुख्य लेख) लिहिली होती, ज्यात त्यांचाही समावेश होता. त्या लेखात तिन्ही दलांच्या प्रमुखांच्या मुलाखती होत्या. वैद्य यांच्याशी झालेल्या त्या संभाषणातील दोन गोष्टी आजही माझ्या स्मरणात आहेत. पहिली गोष्ट म्हणजे, आपल्याच देशबांधवांविरुद्ध लढावे लागण्याच्या पेचाबाबतची त्यांची भूमिका. त्याबाबत त्यांची विचारसरणी स्पष्ट होती: “जो कोणी आपल्या देशाच्या कायदेशीररीत्या निवडून आलेल्या सरकारविरुद्ध शस्त्र उचलतो, तो देशद्रोही असतो. ‘शत्रू’ या शब्दाची आमची व्याख्या हीच आहे.”

‘ऑपरेशन ब्लूस्टार’नंतर सैनिकांनी बंड करून पळून जाण्याच्या घटनांविषयी ते म्हणाले: “काही प्रकरणांमध्ये राष्ट्रीय निष्ठेपेक्षा ‘आपल्या जमातीशी किंवा गटाशी असलेल्या निष्ठे’ने वरचढ भूमिका बजावली. हे विसरू नका की, माझ्याकडे असलेल्या 75 शीख-बहुल तुकड्यांपैकी केवळ 8 तुकड्यांमध्येच अशा समस्या निर्माण झाल्या. जिथे अपप्रचार आणि चिथावणी तीव्र होती आणि जिथे नेतृत्वाची पकड कमकुवत होती, अशाच तुकड्यांमध्ये गडबड झाली.”

वैद्य यांना त्यांच्या जीवाला असलेल्या धोक्याबद्दल अनेकदा सावध करण्यात आले होते. मात्र, त्याकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन अत्यंत संयमी आणि तत्त्वनिष्ठ होता. ते म्हणत, “मी दोन युद्धे लढलो आणि त्यातून मला साधी ओरखडाही आला नाही; पण जर एखाद्या गोळीवर माझे नाव लिहिले असेल, तर ती मला शोधत येईलच.” 10 ऑगस्ट 1986  रोजी नेमके तेच घडले. मारेकऱ्यांचे काम इतके सोपे करून ठेवल्यामुळे आपल्या ‘प्रणाली’ने त्यांची निराशा केली का? आणि त्यांच्या सर्वोच्च बलिदानाचा 40 वा स्मृतीदिनही लक्षात न घेता, या आठवड्यात पुन्हा एकदा ती प्रणाली त्यांच्या बाबतीत अपयशी ठरली नाही का? वैद्य यांच्याप्रमाणेच सर्व जुन्या सैनिकांना, अगदी आपल्या महान युद्ध-नायकांनाही अज्ञातवासात विस्मृतीत जावे लागावे का? हा प्रश्न लष्कर या संस्थेसाठीही आहे.

ताजा कलम: मॅकआर्थर यांनी अजरामर केलेले ते वाक्य मुळात पहिल्या महायुद्धातील ब्रिटिश सैन्याच्या एका ‘मार्चिंग सॉंग’मधून (सैनिकांच्या कूच-गीतामधून) आले आहे. त्यात एक प्रकारचा उपरोधिक विनोद दडलेला आहे. जणू काही, एकदा का आम्ही सैनिक निघून गेलो, की आमची पर्वा कोणाला असते? वैद्य हे अशा नियतीस नक्कीच पात्र नव्हते. मात्र त्यांच्या नियतीत कदाचित हेच लिहिलेले असावे.