नवी दिल्ली: रशिया आणि युक्रेन यांच्यातील युद्धविरामाबाबत चर्चेत असलेल्या चार प्रस्तावांपैकी भारताचा प्रस्ताव हा ‘सर्वांत व्यापक’ असल्याचे युक्रेनचे परराष्ट्रमंत्री आंद्री सिबिहा यांनी म्हटले आहे. केवळ प्रत्यक्ष लष्करी कारवायाच नव्हे, तर ऊर्जा पायाभूत सुविधा आणि काळ्या समुद्रातील (ब्लॅक सी) हल्ले यांचाही समावेश असेल, तरच युद्धविरामासाठी कीव्ह (युक्रेन) तयार आहे, यावर त्यांनी भर दिला आहे.
“आमच्याकडे चार प्रस्ताव आहेत. त्यापैकी सर्वांत व्यापक प्रस्ताव भारताचा आहे. आम्ही ऊर्जा आणि ‘ब्लॅक सी’ (कृष्ण समुद्र) क्षेत्रातील युद्धविरामासाठी तयार आहोत, परंतु केवळ या एकत्रित स्वरूपातच. हा एक संपूर्ण ऊर्जा-विषयक युद्धविराम असेल, ज्यामध्ये बंदरांच्या पायाभूत सुविधांसह सर्व ऊर्जा प्रकल्पांवरील हल्ले थांबवले जातील,” असे युक्रेनियन न्यूज प्लॅटफॉर्म ‘युरोपियन प्रावदा’ने शुक्रवारी सिबिहा यांच्या हवाल्याने म्हटले आहे.
भारत, अमेरिका, इजिप्त आणि तुर्की या देशांनी हे चार प्रस्ताव मांडल्याचे ‘युरोपियन प्रावदा’ने दुजोरा दिला आहे. भारताच्या प्रस्तावावर परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर यांच्या गेल्या महिन्यात युक्रेनला दिलेल्या पहिल्या स्वतंत्र द्विपक्षीय भेटीदरम्यान, तसेच सप्टेंबरच्या अखेरीस संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेच्या (यूएनजीए) पार्श्वभूमीवर सिबिहा यांच्यासोबत झालेल्या पुढील बैठकीत चर्चा झाली असण्याची शक्यता आहे. तुर्की आणि इजिप्तच्या प्रस्तावांमध्ये ‘ब्लॅक सी ग्रेन डील’ (कृष्ण समुद्रातील धान्य करार) पुन्हा सुरू करण्याचाही समावेश आहे; या करारातून रशिया जुलै 2023 मध्ये बाहेर पडला होता. तुर्की आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या मध्यस्थीने झालेल्या या करारामुळे कृष्ण समुद्रातून युक्रेनच्या धान्याची निर्यात पुन्हा सुरू होऊ शकली होती. हा करार संपल्यानंतर, रशियाच्या कृष्ण समुद्र ताफ्यावर यशस्वी हल्ले केल्यानंतर युक्रेनने निर्यातीसाठी स्वतःचा सागरी मार्ग तयार केला. मात्र, या उन्हाळ्यात रशियाने कृष्ण समुद्रातील आपल्या कारवाया तीव्र केल्यामुळे त्या निर्यातीवर मोठा परिणाम झाला आहे.
रशिया-युक्रेन युद्धाबाबत भारताने मांडलेला हा पहिलाच प्रस्ताव आहे. नवी दिल्लीने दोन्ही बाजूंना संवाद आणि मुत्सद्देगिरीद्वारे संघर्ष संपवण्याचे आवाहन दीर्घकाळापासून केले आहे, विशेषतः कारण या युद्धामुळे जागतिक स्तरावर अन्नधान्य, खते आणि इंधनाचा तुटवडा निर्माण झाला आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ऑगस्टच्या अखेरीस किर्गिस्तानची राजधानी बिश्केक येथे शांघाय सहकार्य संघटनेच्या (एससीओ) राष्ट्रप्रमुखांच्या शिखर परिषदेच्या पार्श्वभूमीवर रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांची भेट घेतली. या बैठकीत मोदी म्हणाले की, आता “अखंड युद्धाकडून युद्धाच्या समाप्तीकडे” वळण्याची वेळ आली आहे आणि त्यांनी रशियन राष्ट्राध्यक्षांना संवाद व मुत्सद्देगिरीद्वारे तोडगा काढण्याचे आवाहन केले. गेल्या महिन्यात दिल्ली येथे झालेल्या ब्रिक्स शिखर परिषदेच्या पार्श्वभूमीवर या दोन्ही नेत्यांची पुन्हा भेट झाली.
या दोन भेटींच्यादरम्यान, जयशंकर यांनी कीव्ह आणि वॉर्साला धावती भेट दिली; तिथे त्यांनी युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष वोलोडिमिर झेलेन्स्की यांची भेट घेतली आणि सिबिहा यांच्याशीही चर्चा केली. सप्टेंबरच्या अखेरीस संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेच्या पार्श्वभूमीवर जयशंकर यांनी पुन्हा सिबिहा यांची भेट घेतली, ज्यावरून गेल्या 45 दिवसांत दोन्ही बाजूंशी वाढलेला मुत्सद्दी संपर्क अधोरेखित होतो.
युद्धाची तीव्रता वाढली
‘वाल्दाई डिस्कशन क्लब’मधील भाषणादरम्यान रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष पुतिन यांनी मोदींचे कौतुक केल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी सिबिहा यांचे हे विधान आले. पुतिन म्हणाले की, संघर्ष सोडवण्यासाठी ‘परस्पर स्वीकारार्ह तोडगे शोधण्याच्या उद्देशाने मोदींकडे अतिशय चांगल्या कल्पना आहेत.’
‘संघर्षाचा शांततापूर्ण शेवट’ घडवून आणण्याच्या प्रयत्नांबद्दल पुतिन यांनी मोदींचे आभारही मानले. भारताने रशियासोबतची आपली घनिष्ठ भागीदारी कायम राखली असून त्याच वेळी युक्रेनशीही नियमित संपर्क ठेवला आहे. भारत-रशिया यांच्यातील वार्षिक शिखर परिषदेसाठी मॉस्कोला भेट दिल्यानंतर काही आठवड्यांनीच, ऑगस्ट 2024 मध्ये मोदींनी कीव्हला भेट दिली. नवी दिल्ली ही रशियन तेलाची सर्वांत मोठी खरेदीदार राहिली आहे आणि या ऊर्जा खरेदीवरून तिला अमेरिकेच्या विरोधाचा सामना करावा लागला आहे. असे असूनही, मॉस्कोच्या अर्थव्यवस्थेतील मोठ्या क्षेत्रांना लक्ष्य करणाऱ्या पाश्चात्य निर्बंधांनंतरही, भारत आणि रशिया 2030 पर्यंत आपला द्विपक्षीय व्यापार 100 अब्ज डॉलर्सपर्यंत वाढवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
गेल्या काही महिन्यांत रशिया-युक्रेन युद्ध अधिक तीव्र झाले आहे. युक्रेनचे मनोधैर्य आणखी खच्ची करण्याच्या प्रयत्नात, रशिया या हिवाळ्यात युक्रेनच्या ऊर्जा पायाभूत सुविधांना लक्ष्य करणार असल्याची माहिती कीवने आपल्या युरोपीय मित्र राष्ट्रांना दिल्याचे वृत्त आहे. युक्रेनने उन्हाळ्यात रशियन तेल शुद्धीकरण कारखाने आणि विशिष्ट ई-कॉमर्स कंपन्यांनाही मोठ्या प्रमाणावर लक्ष्य केले आहे, कारण रशियाच्या भूभागाच्या आतपर्यंत हल्ला करण्याची आपली क्षमता त्याने वाढवली आहे. अलीकडेच, झेलेन्स्की यांनी रशियावर युक्रेनच्या स्वतःच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राच्या यशस्वी प्रक्षेपणाची घोषणा केली, जे युक्रेनच्या वाढत्या लष्करी क्षमतेचे द्योतक आहे. युक्रेनने गेल्या काही आठवड्यांत डोनेत्स्कमध्ये रशियाकडून सुमारे 100 चौरस किलोमीटर भूभाग परत मिळवल्याचा दावाही केला आहे.
हे यश मिळूनही, रशियाने कीव आणि युक्रेनच्या इतर शहरांवर हल्ले सुरूच ठेवले आहेत. कीववर जवळजवळ दररोज होणाऱ्या बॉम्बवर्षावामुळे अनेक वस्त्यांचा वीजपुरवठा खंडित झाला आहे.
Recent Comments