मणिपूरमधील कुकी-नागा ओलीसनाट्य कायम, कोंडी फोडण्यात अपयश

मणिपूरच्या इम्फाळ पश्चिम जिल्ह्यात, बेपत्ता नागरिकांच्या सुटकेची मागणी करत महिलांनी निदर्शने केली.

नवी दिल्ली: मणिपूरमध्ये कुकी आणि नागा समुदायांमध्ये ओलीस ठेवण्याचा पेच निर्माण होऊन आठवड्याहून अधिक काळ लोटला असतानाही, ओलीस ठेवण्यात आलेल्या 44 पैकी 20 व्यक्तींचा अद्याप ठावठिकाणा लागलेला नाही. या संदर्भात दररोज होत असलेल्या वाटाघाटींनाही हा तिढा सोडवण्यात अपयश येत असल्याचे सुरक्षा यंत्रणांमधील सूत्रांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले. अद्याप बेपत्ता असलेल्या व्यक्तींपैकी 14 कुकींना नागा समुदायाने ओलीस ठेवले असल्याचे सूत्रांनी गुरुवारी सांगितले. तर सहा नागा व्यक्ती एकतर अजूनही कुकींच्या ताब्यात आहेत किंवा त्यांचा काहीच ठावठिकाणा लागलेला नाही. दोन्ही समुदाय एकमेकांच्या दाव्यांवर आक्षेप घेत आहेत.

“वाटाघाटी सुरू आहेत. अथक प्रयत्न आणि मध्यस्थी व वाटाघाटींच्या अनेक फेऱ्यांनंतर, दोन्ही समुदायांनी अनेक लोकांना मुक्त केले आहे; तरीही अजूनही 20 लोक बेपत्ता आहेत आणि चर्चा सुरूच आहे,” असे एका सूत्राने सांगितले. हा तिढा सोडवण्यासाठी तोडगा काढण्याच्या उद्देशाने चर्चचे नेते, समुदायाचे प्रतिनिधी आणि सुरक्षादलाचे जवान दररोज बैठका घेत आहेत. “दोन्ही समुदायांचे सदस्य, चर्चचे नेते आणि सुरक्षा दलाचे प्रतिनिधी, हे सर्वजण या कामात सक्रिय आहेत आणि दररोज बैठका घेत आहेत. होय, परिस्थिती अजूनही तणावपूर्ण आहे; परंतु पुढील कोणताही संघर्ष टाळण्यासाठी शक्य ते सर्व प्रयत्न केले जात आहेत,” असेही त्या सूत्राने पुढे सांगितले.

बेपत्ता असलेले सहा नागा नागरिक

बेपत्ता असलेल्या सहा नागा नागरिकांविषयीचा वाद हाच सध्या सुरू असलेल्या तणावाच्या परिस्थितीचा मुख्य गाभा आहे. ‘युनायटेड नागा कौन्सिल’ (यूएनसी) या नागा समुदायाच्या संघटनेने दिलेल्या माहितीनुसार, कुकी समुदायाने त्यांच्या 18 लोकांना ओलीस ठेवले होते. त्यापैकी 12 जणांना, ज्यामध्ये ओलीस ठेवलेल्या तीन जोडप्यांमधील पत्नींचा समावेश आहे, त्यांना मुक्त करण्यात आले आहे. या जोडप्यांमधील पतींचा समावेश बेपत्ता असलेल्या त्या सहा व्यक्तींमध्ये आहे.

“कुकींनी ज्या 18  नागा नागरिकांना ओलीस ठेवले होते, त्यामध्ये तीन जोडप्यांचा समावेश होता. त्यातील 12 जणांना, ज्यामध्ये त्या जोडप्यांमधील पत्नींचा समावेश आहे, त्यांना मुक्त करण्यात आले असले, तरी त्यांचे पती मात्र अजूनही बेपत्ता असलेल्या सहा व्यक्तींमध्ये समाविष्ट आहेत. त्यांची हत्या करण्यात आली असावी आणि त्यांचे मृतदेह ‘कुकी नॅशनल फ्रंट’च्या ताब्यात असावेत, अशी भीती आम्हाला वाटत आहे,” असे यूएनसीच्या कार्यसमितीचे सचिव ए.सी. थोटसो यांनी सांगितले. ज्या लोकांना आधीच मुक्त करण्यात आले आहे, त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर कोणालाही आपण ओलीस ठेवले नसल्याचे कुकी समुदायाने स्पष्ट केले आहे. 15 मे रोजी आपण मुक्त केलेल्या 14 नागा नागरिकांशिवाय इतर कोणत्याही व्यक्तींविषयी आपल्याला काहीही माहिती नसल्याचे त्यांनी म्हटले आहे.

नागा समुदायाच्या स्वयंसेवकांनी त्या 14 कुकी नागरिकांना ताब्यात ठेवले असल्याचे थोटसो यांनी सांगितले. जोपर्यंत बेपत्ता असलेल्या त्या सहा नागा नागरिकांचा ठावठिकाणा लागत नाही, तोपर्यंत या कुकी नागरिकांना मुक्त केले जाणार नाही, असेही त्यांनी स्पष्ट केले. त्यांनी सांगितले की, राज्य सरकार आणि पोलिसांनी दोन्ही समुदायांसोबत चर्चेच्या अनेक फेऱ्या घेतल्या, परंतु त्यातून काहीही निष्पन्न झाले नाही; तसेच त्यांनी पोलिसांवर केवळ ‘औपचारिकता पार पाडत असल्याचा’ (केवळ दिखावा करत असल्याचा) आरोप केला. “पोलिस आणि राज्य सरकार यांच्या प्रतिसादाने आम्ही अत्यंत निराश झालो आहोत. शोधमोहीम राबवत असल्याचा आव आणण्यासाठी पोलिस केवळ नाटक करत आहेत, परंतु त्यातून कोणताही परिणाम साधला गेला नाही. अतिशय कडेकोट सुरक्षा असलेल्या भागात कुकी लोकांनी आमच्या लोकांचे अपहरण केले, तरीही या घटनेबाबत कोणाचीही जबाबदारी निश्चित केली जात नाहीये,” असे ते म्हणाले.

वर उल्लेख केलेल्या सुरक्षा सूत्रांनी या सहा व्यक्तींचा शोध घेण्याचे प्रयत्न अजूनही सुरू असल्याचे दुजोरा दिला.

कुकी समुदायाची बाजू

‘कमिटी ऑन ट्रायबल युनिटी’ (सीओटीयू) या कुकी-झो समुदायाच्या संस्थेचे प्रवक्ते लुन किपगेन यांनी म्हटले की, ताब्यात घेण्यात आलेल्या 14 कुकी व्यक्तींचा वापर ‘घासाघीसीचे साधन’ म्हणून केला जाऊ नये; तसेच कुकी समुदायाच्या तक्रारींकडे मात्र तितक्याच गांभीर्याने लक्ष दिले जात नसल्याचा युक्तिवाद त्यांनी केला.

“सप्टेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यात, उखरुल भागातील कुकींची संपूर्ण गावे कथितरित्या ‘तांगखुल’ लोकांनी जाळून टाकली, ज्यामुळे शेकडो कुकी लोकांना विस्थापित व्हावे लागले. त्यानंतर, अलीकडेच उद्भवलेल्या ओलीस संकटादरम्यान, गावातील जलवाहिन्यांची दुरुस्ती करण्यासाठी गेलेले दोन कुकी नागरिक बेपत्ता झाले. त्यानंतर, कुकी गावकऱ्यांच्या स्वयंसेवकांनी 21 नागा नागरिकांना ताब्यात घेतले. मात्र, त्या 21 नागा नागरिकांना मुक्त केल्यानंतर, बेपत्ता झालेले ते दोन कुकी नागरिक मृत अवस्थेत आढळले,” असा आरोप किपगेन यांनी केला. त्यांनी नागा गटांमधील वाढत्या फुटीकडे आणि दुराव्याकडे लक्ष वेधले.

“उखरुलमध्ये ‘नागा ईस्टर्न फ्लँक’ या गटाचे चार कार्यकर्ते कथितरित्या ‘एनएससीएन-आयएम’ या संघटनेकडून मारले गेले; यामुळे नागांच्या भूमिगत गटांमध्ये तणाव अजूनही कायम आहे आणि या परिस्थितीसाठी कुकी लोकांना दोष दिला जात आहे. उखरुलमधील ‘टी कासोम’ येथेही दोन नागा नागरिक मारले गेले, ज्यानंतर तांगखुल गटांनी कथितरित्या इतर नागा जमातींना कुकींविरुद्ध एकवटण्याचे आवाहन केले. या सर्व घटनांकडे योग्य संदर्भासह आणि व्यापक दृष्टीकोनातून पाहिले जाणे गरजेचे आहे. आमचा नागा लोकांविरुद्ध कोणताही विरोध नाही,” असे ते म्हणाले. ‘नागा ईस्टर्न फ्लँक’ ही ‘नॅशनल सोशालिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालिम-इसाक-मुइवाह’ (एनएससीएन-आयएम) या बंडखोर संघटनेची एक प्रादेशिक लष्करी शाखा (कमांड) आहे. ‘तांगखुल’ही नागा जमातींपैकीच एक जमात आहे.

किपगेन यांनी पुढे सांगितले की, गेल्या आठवड्यात झालेल्या एका हल्ल्यात तीन चर्च-नेते आणि त्यांचा चालक मारले गेले होते; या हल्ल्यासाठी जबाबदार असलेल्या व्यक्तींची ओळख पटवण्यात पोलिसांना अद्याप यश आलेले नाही. पोलिसांचे हे अपयश अत्यंत निराशाजनक आणि अजिबातच दिलासा न देणारे असल्याचे त्यांनी म्हटले. ईशान्य भारतातील या राज्यात, कांगपोकपी जिल्ह्यामध्ये इम्फाळ-तामेंगलाँग महामार्गावर कोटलेन आणि कोटझिम गावांच्या दरम्यान, ‘थाडो बाप्टिस्ट असोसिएशन’चे (टीबीए) तीन कुकी चर्च नेते आणि त्यांचा चालक यांच्या वाहनावर अचानक हल्ला करण्यात आला आणि त्यात त्यांचा मृत्यू झाला; या घटनेनंतरच सध्याचे ओलीस संकट उभे राहिले आहे. चुराचांदपूर येथे आयोजित टीबीए परिषदेला उपस्थित राहून हा गट परतत असताना, ‘झेलियांग्रोंग युनायटेड फ्रंट’ या नागा बंडखोर गटाच्या संशयित सदस्यांनी त्यांच्यावर गोळीबार केला. या प्रकरणी अद्याप कोणालाही अटक करण्यात आलेली नाही.

गेल्या तीन महिन्यांत, कुकी आणि नागा समुदायांमधील संघर्ष अधिकच तीव्र झाला आहे; दोन्ही बाजूंनी ओलीस ठेवण्याच्या घटना, जाळपोळीचे हल्ले आणि मारहाणीच्या घटना घडल्याचे नोंदवले गेले आहे.