‘इंटेलिजन्स ब्युरो’च्या संचालकपदी आयपीएस महेश दीक्षित यांची नियुक्ती

आयपीएस अधिकारी महेश दीक्षित.

नवी दिल्ली: 1993 च्या बॅचचे आंध्र प्रदेश केडरचे आयपीएस अधिकारी महेश दीक्षित, यांची गुरुवारी ‘इंटेलिजन्स ब्युरो’च्या संचालकपदी नियुक्ती करण्यात आली. त्यांच्याबद्दल सहकाऱ्यांचे असे मत आहे, की ते ‘गुप्तचर क्षेत्रातील अत्यंत प्रगल्भ बुद्धिमत्तेचे अधिकारी’ आहेत. ते शांत, संयमी, भारताच्या सुरक्षा रचनेची सखोल जाण असलेले आणि सावधपणे पावले टाकणारे (संतुलित दृष्टिकोन असलेले) अधिकारी असल्याचे सांगितले जाते.

दीक्षित यांनी श्रीनगरमधील ‘इंटेलिजन्स ब्युरो’च्या ‘सबसिडरी इंटेलिजन्स ब्युरो’ (एसआयबी) चे प्रमुख म्हणून काश्मीरमध्ये जवळपास पाच वर्षे काम केले. या भूमिकेतून ते जम्मू-काश्मीरसोबतच लेह (लडाख) मधील गुप्तचर कारवायांवरही देखरेख करत होते. कलम 370 रद्द झाल्यानंतरच्या अत्यंत संवेदनशील काळात त्यांनी ही जबाबदारी सांभाळली. संस्थेतील अत्यंत कसून काम करणाऱ्या आणि सखोल अभ्यास असलेल्या अधिकाऱ्यांपैकी एक म्हणून त्यांचा आदर केला जातो; तसेच दहशतवाद-विरोधी कारवाया आणि अंतर्गत सुरक्षा या विषयांचे ते तज्ज्ञ मानले जातात.

जम्मू-काश्मीरमधील त्यांच्या कार्यकाळात अनेक संवेदनशील आव्हाने उभी राहिली होती. लोकशाही प्रक्रियेत सहभाग वाढवण्यासाठी ‘जमात-ए-इस्लामी’शी संवाद साधण्यापासून ते सुरक्षादलांमध्ये अधिक समन्वय साधणे, अंतर्गत स्थिरता राखणे, प्रादेशिक सुरक्षेला असलेल्या धोक्यांवर लक्ष ठेवणे आणि कलम 370 रद्द झाल्यानंतरच्या संक्रमण काळात फुटीरतावादी गटांच्या हालचालींवर बारीक नजर ठेवणे, अशा देशातील अत्यंत गुंतागुंतीच्या सुरक्षा जबाबदाऱ्या दीक्षित यांनी समर्थपणे पेलल्या. ते हिमाचल प्रदेश केडरचे अधिकारी तपन डेका यांची जागा घेतील, जे 2022 पासून आयबी संचालक म्हणून कार्यरत आहेत. डेका यांचा कार्यकाळ 30 जून रोजी संपत आहे.

“त्यांच्याकडे धोरणात्मक बाबींची (स्ट्रॅटेजिक) असाधारण समज आहे. अत्यंत तणावपूर्ण परिस्थितीतही ते शांत राहतात आणि त्यांना वस्तुस्थितीची विलक्षण जाण आहे. तसेच, नेहमी हसतमुख असणाऱ्या मोजक्या अधिकाऱ्यांपैकी ते एक आहेत,” असे त्यांच्यासोबत जवळून काम केलेल्या एका अधिकाऱ्याने सांगितले. “कोणत्याही समस्येवर प्रभावी उपाय शोधणारे (ट्रबलशूटर) अधिकारी म्हणून त्यांच्यावर विश्वास ठेवता येतो. ते परिपक्व, अफाट वाचन असलेले आणि समतोल विचारसरणीचे आहेत; तसेच अत्यंत कठीण प्रसंगांनाही ते सहजतेने हाताळतात. संकटाच्या काळात त्यांनी नेहमीच खंबीर नेतृत्व केले आहे आणि ते खऱ्या अर्थाने एक नेते आहेत.”

‘प्रत्यक्ष क्षेत्रीय अनुभव असलेले कुशल वार्ताकार’

काश्मीर आणि लडाख या दोन्ही ठिकाणी राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील परिस्थितींमध्ये विविध घटकांशी संवाद साधण्यात आणि सहमती घडवून आणण्यात दीक्षित यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. लडाखला पूर्ण राज्याचा दर्जा मिळावा आणि त्याचा समावेश ‘सहाव्या अनुसूची’त व्हावा, या मागण्यांसाठी कार्यकर्ते सोनम वांगचुक यांनी 2024 मध्ये आंदोलन सुरू केल्यानंतर, लेहमध्ये संवाद साधण्याच्या प्रयत्नांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग होता.

“कठीण किंवा आव्हानात्मक भूमिका असलेल्या घटकांशी संवाद साधणे ही त्यांची सर्वांत मोठी जमेची बाजू आहे. ते वाटाघाटी करण्यात अत्यंत कुशल आहेत,” असे एका अधिकाऱ्याने सांगितले. “मग ती ‘जमात-ए-इस्लामी’ला निवडणूक प्रक्रियेत सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करण्याची बाब असो किंवा लेहमधील आंदोलक गटांना चर्चेच्या टेबलावर आणण्याची; त्यांनी नेहमीच विश्वास निर्माण करण्याची आणि सर्वांना मान्य होईल असा सुवर्णमध्य साधण्याची क्षमता सिद्ध केली आहे. त्यांची विश्वासार्हता, संयम आणि इतरांचे मतपरिवर्तन करण्याची शैली यामुळे त्यांना वारंवार यश मिळाले आहे.”

भारतातील अत्यंत संवेदनशील सुरक्षा क्षेत्रांमध्ये काम करण्याचा प्रत्यक्ष अनुभव त्यांच्याकडे आहे आणि काश्मीरमधील दहशतवादाचे गुंतागुंतीचे जाळे त्यांना सखोलपणे समजते. “इंटेलिजन्स ब्युरोच्या दहशतवादविरोधी मोहिमांचे व्यवस्थापन करण्यात त्यांची कामगिरी उत्कृष्ट राहिली आहे,” असे तिसऱ्या अधिकाऱ्याने सांगितले. काश्मीरमधील त्यांच्या कार्यकाळाची आठवण सांगताना हा अधिकारी पुढे म्हणाला, “कलम 370 रद्द केल्यानंतरचा काळ अत्यंत संवेदनशील होता. जमिनीवरील भक्कम गुप्तचर जाळे आणि फील्डवरील (प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणचा) दांडगा अनुभव यासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या दीक्षित यांनी अत्यंत कार्यक्षमतेने मोहिमांचे नेतृत्व केले. गुप्तचर संस्था, पोलीस आणि इतर सुरक्षा दलांमध्ये समन्वय साधण्यापासून ते रणनीती आखणे आणि तिची अंमलबजावणी करण्यापर्यंतच्या प्रत्येक गोष्टी त्यांनी आत्मविश्वास आणि अचूकतेने हाताळल्या.” तो अधिकारी पुढे म्हणाला, “त्यांच्या वागण्यात कोणताही बडेजाव नाही. ते एक साधे आणि जमिनीशी जोडलेले व्यक्तिमत्त्व आहेत; त्यांच्या कामामुळेच त्यांना आदर मिळतो. जे लोक कठोर परिश्रम करतात त्यांची ते कदर करतात, स्वतःची मते लादण्याऐवजी इतरांचे म्हणणे संयमाने ऐकून घेतात आणि टीका तसेच नवीन कल्पनांचे स्वागत करण्यास नेहमीच तत्पर असतात.”

आपल्या कारकिर्दीत दीक्षित यांनी आयबीअंतर्गत अनेक संवेदनशील जबाबदाऱ्या सांभाळल्या आहेत, ज्यामध्ये डाव्या विचारसरणीचा अतिरेक आणि सीमापार घुसखोरी यांसारख्या मुद्द्यांचा समावेश आहे. त्यांना ‘विशिष्ट सेवेसाठी राष्ट्रपतींचे पोलीस पदक’ (2016), ‘गुणवत्तापूर्ण सेवेसाठी पोलीस पदक’ (2009) आणि ‘पोलीस आंतरिक सुरक्षा सेवा पदक’ (2004) देऊन सन्मानित करण्यात आले आहे.