राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या दोन्ही गटांचे भवितव्य अनिश्चितच

शरद पवार आणि सुनेत्रा पवार यांच्या नेतृत्वाखालील दोन्ही गटांकडून 27 व्या स्थापना दिनाचे कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले.

मुंबई: 10 जून रोजी सकाळी 10:10 वाजता, राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या दोन्ही गटांनी पक्षाच्या स्थापनेला 27 वर्षे पूर्ण झाल्यानिमित्त स्वतंत्रपणे ध्वजारोहण समारंभ आयोजित केले. मुंबईतील कार्यक्रमात, ज्याचे नेतृत्व शरद पवार गटाने केले होते, नेत्याच्या कार्याचे गुणगान गायले गेले आणि त्यांच्याप्रमाणेच जिद्दीने काम करण्याचा संकल्प केला गेला. तर दिल्लीतील कार्यक्रमात, ज्याचे नेतृत्व सुनेत्रा पवार गटाने केले, अजित पवार यांच्या पक्षातील योगदानाबद्दल चर्चा झाली आणि त्यांचे कार्य पुढे नेण्याचा निर्धार व्यक्त करण्यात आला.

यात विरोधाभास आणि साम्य दोन्ही दिसून येते; एक राष्ट्रवादी गट सत्तेत आहे तर दुसरा सत्तेबाहेर, परंतु 27 वर्षे पूर्ण होत असताना, दोन्ही गटांसमोर ओळख आणि नेतृत्वाचे दुहेरी संकट तसेच अनिश्चित भविष्य उभे आहे. अजित पवार यांच्या निधनानंतर पक्षाच्या मागण्या आणि भूमिका आक्रमकपणे मांडणारा नेता नसल्यामुळे, भाजप आणि एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखालील शिवसेना यांचा समावेश असलेल्या महाराष्ट्रातील सत्ताधारी ‘महायुती’मध्ये सुनेत्रा पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी गटाला आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्यासाठी संघर्ष करावा लागत आहे. दुसरीकडे, गेल्या चार वर्षांपासून सत्तेबाहेर असलेल्या दुसऱ्या राष्ट्रवादी गटासमोरही अनिश्चिततेचे सावट आहे; कारण 84 वर्षीय संस्थापक शरद पवार यांचा राजकीय वारसा प्रभावीपणे कोण चालवेल, किंवा कोण चालवू शकेल, याबाबत कोणतीही स्पष्टता नाही. राजकीय विश्लेषक अभय देशपांडे यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले, “शरद पवार यांच्यानंतर रोहित पवार (आमदार आणि शरद पवार यांचे नातू) यांनी स्वतःला एक सक्षम नेता म्हणून प्रस्थापित केले आहे. परंतु, दीर्घकालीन नेतृत्वाबाबत दोन्ही पक्षांमध्ये स्पष्टतेचा अभाव आहे.”

“दोन्ही पक्षांमध्ये गोंधळाची स्थिती आहे, त्यामुळे ते सद्यस्थिती टिकवून ठेवण्यावर, संघटनात्मक ताकद वाढवण्यावर आणि आपल्या नेत्यांची राजकीय कारकीर्द सुरक्षित करण्यावरच लक्ष केंद्रित करत असल्याचे दिसते,” असेही त्यांनी नमूद केले.

विश्लेषकांच्या मते, दोन्ही राष्ट्रवादी गटांमध्ये खऱ्या अर्थाने स्थित्यंतर किंवा हालचाल 2028 पर्यंतच दिसून येईल. या दोन गटांचे भविष्य प्रामुख्याने काही गोष्टींवर अवलंबून असेल: 2029 च्या लोकसभा आणि विधानसभा निवडणुकांसाठी भाजपची रणनीती काय असेल; पक्षात सुनेत्रा आणि पार्थ पवार यांचे नेतृत्व कसे विकसित होते; आणि पक्षाच्या राजकीय अस्तित्वासाठी दोन्ही गटांमधील विलीनीकरणाच्या चर्चेला, जी अजित पवार यांच्या निधनानंतर जोर धरू लागली होती—पुन्हा चालना मिळते का? हे काही प्रश्न पक्षापुढे आहेत.

‘अडीच जिल्ह्यांचा पक्ष ते अडीच कुटुंबांचा पक्ष’

राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या 27 वर्षांच्या प्रवासात, एकेकाळी राष्ट्रीय पक्षाचा दर्जा असूनही, हा पक्ष केवळ ‘अडीच जिल्ह्यांचा’ पक्ष असल्याची टीका अनेकदा झाली आहे. शरद पवार गट असो वा अजित पवार गट, या पक्षाचा प्रभाव प्रामुख्याने पुणे आणि सातारा जिल्ह्यांपुरता आणि काही अंशी अहिल्यानगर जिल्ह्यापुरता मर्यादित असल्याचे मानले जात असे.

या वर्षी जानेवारीत अजित पवार यांच्या निधनानंतर, त्यांच्या गटाची खिल्ली उडवताना तो ‘अडीच जिल्ह्यांचा’ नाही तर ‘अडीच कुटुंबांचा’ पक्ष असल्याचे म्हटले जाऊ लागले. सुनेत्रा पवार यांनी पक्षाची धुरा आणि आपल्या पतीचे उपमुख्यमंत्रीपद स्वीकारल्यानंतर पक्षात नेतृत्वावरून उघड संघर्ष सुरू झाला आहे; यात एका बाजूला अजित पवार यांचे निकटवर्तीय कुटुंब आहे, तर दुसऱ्या बाजूला पक्षाचे ज्येष्ठ नेते आहेत. पक्षात अजित पवार यांचे पुत्र पार्थ पवार यांचा प्रभाव प्रचंड वाढला असून, प्रफुल्ल पटेल, सुनील तटकरे आणि छगन भुजबळ यांसारख्या ज्येष्ठ नेत्यांशी त्यांचे अनेकदा खटके उडाले आहेत.

गेल्या दहा दिवसांत, सुनेत्रा पवार यांनी तटकरे आणि पटेल या दोघांनाही खूश करण्याचा प्रयत्न केला आहे; यासाठी त्यांनी अनुक्रमे विधान परिषद आणि राज्यसभा निवडणुकीत त्यांच्या उमेदवारांना संधी दिली आहे. सर्वप्रथम, विधान परिषद निवडणुकीसाठी अनेक इच्छुकांची गर्दी असताना पक्षाने तटकरे यांचे पुत्र अनिकेत तटकरे यांची दोन उमेदवारांपैकी एक म्हणून निवड केली. दुसरे उमेदवार विक्रम काकडे हे होते, जे विकासक संजय काकडे यांचे पुत्र आणि पार्थ पवार यांचे जवळचे मित्र आहेत. त्यानंतर, गेल्या आठवड्यात पक्षाने सुनेत्रा पवार यांनी रिक्त केलेल्या राज्यसभेच्या जागेसाठी राजेंद्र जैन यांना उमेदवारी देण्याचा निर्णय घेतला; जैन हे पक्षाचे कार्याध्यक्ष प्रफुल्ल पटेल यांचे निकटवर्तीय मानले जातात. या जागेसाठीची पोटनिवडणूक 18 जून रोजी होणार आहे.

“सध्या पक्षाला या दोन नेत्यांच्या पाठिंब्याची गरज आहे. विशेषतः प्रफुल्ल पटेल यांचे दिल्लीतील भाजप नेत्यांशी चांगले संबंध आहेत, जे पक्षासाठी फायदेशीर ठरेल,” असे एका राष्ट्रवादी नेत्याने नाव न सांगण्याच्या अटीवर सांगितले. मात्र, या निर्णयामुळे भुजबळ नाराज झाले आहेत; कारण त्यांनी स्वतःसाठी ती जागा आणि पुतणे समीर भुजबळ यांच्यासाठी मंत्रिपद मिळवण्यात रस दाखवला होता. तसेच, या निर्णयामुळे राज्यातील पक्षाचे अनेक पदाधिकारी आणि नेतेही नाराज झाले आहेत. अजित पवार हयात असताना त्यांना संधी देण्याचे आश्वासन देण्यात आले होते, परंतु आता त्यांना आपल्या संधीसाठी वाट पाहावी लागत आहे. गुरुवारी झालेल्या स्थापना दिनाच्या कार्यक्रमात, पक्षात कोणतेही मतभेद नसावेत, असा स्पष्ट संदेश देण्याचा प्रयत्न सुनेत्रा पवार यांनी केला. “पुढे जाताना पक्षाचे हित हेच माझे सर्वोच्च प्राधान्य असेल. पण जर कोणी विनाकारण हस्तक्षेप केला, तर आम्ही त्याबाबत विचार करू. पक्षाच्या हितासाठी ‘दादा’ जसे कठोर निर्णय घेत असत, तसेच निर्णय मलाही घ्यावे लागतील – जे माझ्यासाठी कठीण असले तरी न्यायासाठी मी ते करेन,” असे त्या म्हणाल्या. तसेच, आपल्याला असे निर्णय घेण्याची वेळ येऊ नये, याची काळजी सर्वांनी घ्यावी, असेही त्यांनी नमूद केले. “ज्येष्ठतेचा मान राखला जाईल, पण त्याच वेळी आम्ही तरुणांनाही संधी देऊ. आम्ही यात समतोल साधू,” असे सुनेत्रा यांनी पुढे सांगितले.

भाजपच्या ‘सावलीत’

जेव्हा अजित पवार यांनी शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेसविरुद्ध बंड केले आणि आपल्या गटासह महायुती सरकारमध्ये सामील झाले, तेव्हा अर्थखाते मिळवणे ही त्यांच्या अटींपैकी एक अट होती. त्यांच्या (अजित पवार यांच्या) निधनानंतर, सुनेत्रा पवार यांनी उपमुख्यमंत्रीपद, पुणे आणि बीड जिल्ह्यांचे पालकमंत्रीपद तसेच अल्पसंख्यांक व्यवहार, उत्पादन शुल्क, क्रीडा आणि युवककल्याण यांसारखी खाती स्वीकारली; मात्र मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी अर्थ खाते स्वतःकडेच ठेवले. अर्थ खाते नसल्यामुळे पक्षाच्या वाढीवर कसा परिणाम होत आहे, याबद्दल आमदारांनी खाजगीत चर्चा केली आहे. यापूर्वी, अजित पवार पक्षाच्या आमदारांच्या विनंत्यांवर विचार करून जिथे गरज असेल, तिथे विकासनिधी त्वरित उपलब्ध करून देऊ शकत असत.

गेल्या आठवड्यात, तटकरे आणि पटेल यांनी अर्थ खात्याच्या मागणीवर जोर देण्यासाठी फडणवीस यांची भेट घेतली. मात्र, भाजपने यावर अद्याप कोणतीही स्पष्ट भूमिका घेतलेली नाही. राजकीय विश्लेषक हेमंत देसाई म्हणाले, “भाजप राष्ट्रवादी काँग्रेसला अर्थ खाते न देता एखादे वेगळे खाते देण्याची दाट शक्यता आहे. भाजपचे वर्चस्व वाढत आहे आणि ते दिवसेंदिवस अधिक स्पष्ट होत आहे. पक्ष कमकुवत झाला आहे, तो जवळपास भाजपची ‘बी-टीम’ (दुय्यम गट) बनला आहे, कारण पक्षाची भूमिका आक्रमकपणे मांडणारे कोणीही नाही. पक्षाकडे स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणारे प्रभावी नेतृत्व नाही. ज्याप्रमाणे काँग्रेस अनेक वर्षे इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्या नावावर चालली, तशीच काहीशी परिस्थिती इथेही दिसून येत आहे; जिथे पक्ष केवळ अजित पवार यांच्याबद्दलच्या सहानुभूतीवर चालत आहे,” असेही त्यांनी नमूद केले.

शरद पवार यांचा राजकीय वारसा

ज्याप्रमाणे सुनेत्रा पवार यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या कार्यक्रमांमध्ये अजित पवार यांच्या कामाचा आढावा घेण्यावर मोठा भर होता, त्याचप्रमाणे बुधवारी शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील पक्षाच्या स्थापना दिनाच्या कार्यक्रमांमध्येही त्यांच्या नेत्याचे कार्य आणि विचारसरणी यांवरच प्रामुख्याने भर देण्यात आला. या कार्यक्रमात माजी पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी आणि मनमोहन सिंग, केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी, उद्योगपती गौतम अदानी यांसारख्या मान्यवरांनी शरद पवार यांच्या कार्याबद्दल व्यक्त केलेली प्रशंसा आणि आदर दर्शवणारे व्हिडिओ क्लिप्सही दाखवण्यात आले. मात्र, 80 वर्षांहून अधिक वय असलेले शरद पवार जेव्हा सक्रिय राजकारणातून निवृत्त होतील, तेव्हा पक्षाने कोणाकडे नेतृत्व सोपवावे किंवा कोणाचे अनुकरण करावे, याबद्दल मात्र काहीही बोलले गेले नाही. “यामुळे बरीच अनिश्चितता निर्माण झाली आहे. राष्ट्रवादी काँग्रेससारख्या लहान पक्षांनी काँग्रेसमध्ये विलीन व्हावे, अशा सूचनाही करण्यात आल्या आहेत,” असे देसाई म्हणाले.

अशी सर्वात अलीकडील सूचना शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) गटाचे राज्यसभा खासदार संजय राऊत यांनी केली होती; त्यांनी तृणमूल काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेससारख्या पक्षांनी काँग्रेसमध्ये विलीन व्हावे, असे म्हटले होते. भविष्याबद्दलची अनिश्चितता बाजूला ठेवून, पक्षाच्या नेत्यांनी सांगितले की, आता केवळ संघटनात्मक ताकद वाढवणे, महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर पक्षाची भूमिका ठामपणे मांडणे आणि राज्यात निवडणूक आयोगाची ‘विशेष सखोल पुनरावृत्ती’ (मतदार यादी अद्ययावत करण्याची प्रक्रिया) सुरू झाल्यावर त्यावर बारकाईने लक्ष ठेवणे या गोष्टींवरच लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. “आज विरोधी पक्षाची जी जागा रिक्त आहे, ती आपण भरून काढली पाहिजे. जरी आमच्यावर कारवाई झाली, तरीही आम्ही जिद्दीने प्रयत्न करत राहिले पाहिजे. व्यासपीठावर बसलेले आमचे ‘धुरंधर’ (शरद पवार) आमच्यासोबत आहेत,” असे पक्षाच्या महाराष्ट्र युनिटचे प्रमुख शशिकांत शिंदे यांनी शरद पवार यांचा उल्लेख करत सांगितले.

अजित पवार यांच्या निधनानंतर, त्या दिवंगत नेत्याने दोन्ही पक्षांमधील विलीनीकरणाच्या कराराला तोंडी संमती दिली होती, या चर्चेने महाराष्ट्राच्या राजकीय वर्तुळात खळबळ उडाली होती. पक्षाचे नेतृत्व शरद पवार यांच्या गटाकडे जाण्याच्या शक्यतेमुळे धास्तावलेल्या अजित पवार गटातील नेत्यांनी ही शक्यता पूर्णपणे फेटाळून लावली. सत्तेपासून दूर राहिल्यामुळे आणि संख्याबळाच्या दृष्टीने पक्ष बऱ्याच अंशी कमकुवत झाल्यामुळे अस्वस्थ असलेल्या शरद पवार गटातील नेत्यांकडूनच प्रामुख्याने या चर्चेला हवा दिली जात होती.

शरद पवार यांनी यापूर्वीच या चर्चांना अधिकृतपणे पूर्णविराम दिला होता, तरीही बुधवारी झालेल्या भाषणात शिंदे यांनी याचा पुनरुच्चार केला. “विलीनीकरणाचा विषय आम्ही खूप आधीच संपवला आहे. आता आम्हाला पक्ष उभारणीवर लक्ष केंद्रित करायचे आहे. ज्यांनी हा पक्ष सुरू केला, तेच नेते आमच्यासोबत आहेत, हा खूप मोठा फायदा आहे. 100 टक्के क्रांती घडेल,” असे ते म्हणाले.