गिरीश चोडणकर यांच्या गोवा काँग्रेसच्या प्रदेशाध्यक्षपदी नियुक्तीमुळे पक्षात दुफळी

गोवा काँग्रेसचे नवे प्रदेशाध्यक्ष गिरीश चोडणकर

मुंबई: गोवा काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून आपल्या मागील कार्यकाळात, विविध निवडणुकांमध्ये पक्षाची कामगिरी निराशाजनक ठरल्यानंतर गिरीश चोडणकर यांनी नैतिक जबाबदारी स्वीकारत तीन वेळा आपल्या पदाचा राजीनामा दिला होता. अखेर तिसऱ्या वेळी, जेव्हा काँग्रेसने 2022 च्या गोवा विधानसभा निवडणुका गमावल्या, तेव्हा त्यांचा राजीनामा स्वीकारण्यात आला. याच कारणामुळे, जेव्हा अखिल भारतीय काँग्रेस समितीने (एआयसीसी) आगामी विधानसभा निवडणुकांच्या सुमारे नऊ महिने आधीच चोडणकर यांची गोवा काँग्रेसचे नवे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती केली, तेव्हा अनेकांच्या भुवया उंचावल्या.

राजकीय विश्लेषक क्लिओफाटो कुतिन्हो यांनी सांगितले की, निवडणुकांपूर्वी नेतृत्वात बदल करणे पक्षासाठी आवश्यक होते. “या वेळी विरोधकांसाठी एक निश्चित पोकळी (संधी) निर्माण झाली आहे आणि विद्यमान नेतृत्व ती संधी साधण्यात पूर्णपणे यशस्वी ठरत नव्हते. पक्षाची संघटनात्मक बांधणी खिळखिळी होत आहे; त्यामुळे एका अर्थाने, निवडणुकांपूर्वी नेतृत्वात बदल करणे आणि पक्षात नवचैतन्य निर्माण करणे गरजेचे होते. मात्र, ज्या गोष्टीबद्दल नाराजी व्यक्त केली जात आहे ती म्हणजे, काँग्रेसमधील ज्या नेत्यांचा जनसामान्यांशी थेट संपर्क आहे (तळागाळातील नेते), त्यांना या प्रक्रियेत विश्वासात घेतले गेले नाही,” असे कुतिन्हो यांनी पुढे नमूद केले. पक्षाच्या नेत्यांनी सांगितले की, चोडणकर हे पक्षाच्या संघटनात्मक रचनेशी परिचित असलेले नेते आहेत. शिवाय, अशावेळी त्यांची निवड करण्यात आली आहे, जेव्हा काँग्रेसकडे कॅथोलिक समाजाचे एकच खासदार (व्हिरियाटो फर्नांडिस) आणि विरोधी पक्षनेते (युरी आलेमाओ) आहेत; अशा परिस्थितीत चोडणकर हे राज्यातील प्रभावशाली ‘भंडारी’ समाजाचे (जो इतर मागासवर्गीय – ओबीसी श्रेणीत येतो) प्रतिनिधित्व करणारे नाव ठरतात.

तथापि, पक्षातील अनेकांना जी गोष्ट खटकली आहे ती म्हणजे, गोवा काँग्रेसचे पुढील प्रदेशाध्यक्ष म्हणून कोणाला पाहायला आवडेल, याविषयी गोवा काँग्रेसचे पदाधिकारी आणि कार्यकर्ते यांच्यात व्यापक स्तरावर कोणतीही सल्लामसलत किंवा चर्चा केली गेली नाही. गोवा काँग्रेसचे खासदार व्हिरियाटो फर्नांडिस यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, ही नवीन नियुक्ती करण्यापूर्वी त्यांनाही विश्वासात घेतले गेले नव्हते. “मला याबद्दल काहीही माहिती नाही. माझा सल्ला घेतला गेला नाही आणि मला विश्वासातही घेतले गेले नाही. सध्या मी काँग्रेसचा एकमेव खासदार आहे आणि मी केवळ दक्षिण गोव्यातील (माझा मतदारसंघ) लोकांशीच नव्हे, तर उत्तर गोव्यातील लोकांशीही सतत संपर्कात असतो.” पदमुक्त होणारे अध्यक्ष अमित पाटकर यांचे निष्ठावान समर्थकही नाराज आहेत. त्यांचे असे मानणे आहे की, चोडणकर हे पक्षांतरे रोखण्यात अपयशी ठरल्यानंतर, अमित पाटकर यांनी अगदी तळागाळापासून पक्षाची संघटना पुन्हा उभी करण्यासाठी खूप मेहनत घेतली होती.

चोडणकर यांच्या नियुक्तीमुळे गोवा काँग्रेसमध्ये राजीनाम्यांची लाटच उसळली आहे. सरचिटणीस मनीषा उसगावकर, सोशल मीडिया प्रमुख दिव्यकुमार आणि राज्य सोशल मीडिया समन्वयक शमीला सिद्दीकी, तसेच इतर अनेक गट-पातळीवरील पदाधिकाऱ्यांनी आपल्या पदांचे राजीनामे दिले आहेत. “त्यांनी (पाटकर यांनी) संपूर्ण राज्यभर दौरा केला, स्वतःचा पैसा खर्च केला आणि पक्षाची संघटना पुन्हा उभी करण्याचा प्रयत्न केला. पक्षाचे खासदार विरियाटो फर्नांडिस यांनीही उत्तर आणि दक्षिण गोव्यातील घरांना वैयक्तिक भेटी दिल्या. 2022 च्या निवडणुकांपूर्वी, पक्षावर नाराज होऊन ‘आम आदमी पक्ष’ आणि ‘तृणमूल काँग्रेस’सारख्या इतर पक्षांमध्ये गेलेल्या सर्व कार्यकर्त्यांना पुन्हा पक्षात आणण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला,” असे नाव न सांगण्याच्या अटीवर एका पक्ष पदाधिकाऱ्याने सांगितले. पाटकर गटातील नेते या गोष्टीचाही आवर्जून उल्लेख करतात की, गेल्या वर्षी झालेल्या जिल्हा परिषद निवडणुकांमध्ये काँग्रेसला आपली कामगिरी सुधारत, चार जागांवरून 10 जागांपर्यंत मजल कशी मारता आली.

शिवाय, यापूर्वी जेव्हा चोडणकर गोव्याच्या काँग्रेस प्रदेशाध्यक्षपदी होते, तेव्हा पक्षाचा वारंवार झालेला पराभव आणि पक्षातून झालेली गळती (पक्षबदल) पाहता, त्यांची त्यावेळची कामगिरी फारशी समाधानकारक नव्हती. गोव्याचे एआयसीसी प्रभारी माणिकराव ठाकरे यांनी चोडणकर यांची पाठराखण केली. “संपूर्ण देशभरात, काँग्रेस पक्षातर्फे आम्ही अनेक नेत्यांना दुसऱ्यांदा संधी दिली आहे. दुसरे म्हणजे, आम्ही केवळ एखाद्या नेत्याचे राज्यातील कामच पाहत नाही, तर संपूर्ण काँग्रेस यंत्रणेतील त्याचे काम विचारात घेतो. गिरीश चोडणकर यांनी स्वतःला एक सक्षम आणि कष्टाळू नेते म्हणून सिद्ध केले आहे. त्यांनी तामिळनाडू सरकारमध्येही काँग्रेसला सत्तेत वाटा मिळवून देण्यात महत्त्वाची आणि प्रभावी भूमिका बजावली होती,” असे त्यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले. ठाकरे पुढे म्हणाले: “आणि जर आपण राज्याच्या परिस्थितीकडे पाहिले, तर पक्षातून इतक्या मोठ्या प्रमाणावर गळती झाली आहे की, आता पक्षात उरलेल्या नेत्यांमध्ये तेच सर्वांत ज्येष्ठ आहेत. तसेच, ओबीसी समाजातील एका ज्येष्ठ आणि प्रतिष्ठित नेत्याला पक्षातील महत्त्वाचे पद देऊन, त्या समाजालाही आम्हाला एक ठाम संदेश द्यायचा आहे.”

गोव्याच्या काँग्रेस प्रदेशाध्यक्षपदी असतानाची चोडणकर यांची कारकीर्द

चोडणकर यांनी गोव्याच्या काँग्रेस संघटनेत टप्प्याटप्प्याने वरची पदे गाठली आहेत; तसेच ते राहुल गांधी यांच्या विश्वासातील (किंवा मर्जीतील) नेते म्हणूनही ओळखले जातात. या नेत्याने आपल्या राजकीय कारकिर्दीची सुरुवात 1990 मध्ये, फातोर्डा येथील ‘कोंबा’ भागाचे बूथ-स्तरीय प्रमुख म्हणून केली होती. त्यांनी फातोर्डा ब्लॉक युवक काँग्रेस समितीमध्ये आपली वाटचाल सुरू केली आणि त्यानंतर गोवा प्रदेश युवक काँग्रेसच्या प्रमुखपदापर्यंत मजल मारली. 2011 मध्ये, त्यांची दिल्ली येथील एआयसीसी सचिवालयात बदली करण्यात आली आणि त्यांनी ‘नॅशनल स्टुडंट्स युनियन ऑफ इंडिया’ची (एनएसयूआय) सूत्रे हाती घेतली. 2013 मध्ये, चोडणकर यांनी एआयसीसी सचिवपदापर्यंत मजल मारली.

चार वर्षांनंतर, 2017 च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत काँग्रेस हा सर्वात मोठा पक्ष म्हणून समोर आला; परंतु भाजपने महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष आणि गोवा फॉरवर्ड पार्टी यांच्याशी जुळवून घेत एक संमिश्र आघाडी स्थापन केल्यामुळे, काँग्रेसला सरकार स्थापन करण्यात अपयश आले. या आघाडीचे नेतृत्व करण्यासाठी आणि मुख्यमंत्रीपद सांभाळण्यासाठी भाजपने तत्कालीन संरक्षण मंत्री मनोहर पर्रिकर यांना गोव्यात परत आणले. मुख्यमंत्रीपद कायम राखण्यासाठी पर्रिकर यांना पोटनिवडणूक लढवावी लागली. या निवडणुकीत पर्रिकर यांचे एक समर्थ प्रतिस्पर्धी म्हणून समोर येत चोडणकर यांनी मोठी प्रसिद्धी मिळवली; त्यांना एकूण मतांपैकी 32.5 टक्के मते मिळाली, मात्र ते गोव्याच्या मुख्यमंत्र्यांकडून 4 हजार 803 मतांनी पराभूत झाले. 2018 मध्ये, चोडणकर यांनी शांताराम नाईक यांची जागा घेत गोवा काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्षपद स्वीकारले. चोडणकर यांच्या नेतृत्वाखालील पुढील काही वर्षांत, निवडणुकीतील पराभव आणि पक्षांतरे यांच्या दुहेरी आघाड्यांमुळे काँग्रेस पक्ष पूर्णपणे खिळखिळा झाला. ज्या वर्षी त्यांनी गोवा काँग्रेसचे प्रमुख म्हणून सूत्रे हाती घेतली, त्याच वर्षी पक्षात पहिली दोन पक्षांतरे झाली, ज्यांचे पुढे जाऊन एका मोठ्या लाटेत रूपांतर झाले.

त्याचवर्षी ऑक्टोबरमध्ये, सुभाष शिरोडकर आणि दयानंद सोपटे या दोन आमदारांनी काँग्रेसचा राजीनामा दिला आणि ते भाजपमध्ये सामील झाले. 2019 च्या लोकसभा निवडणुकीत, ज्यामध्ये काँग्रेसला राष्ट्रीय स्तरावर दारुण पराभवाचा सामना करावा लागला होता, त्या निवडणुकीत गोव्यातील दोन लोकसभा जागांपैकी केवळ एक जागा आणि पोटनिवडणूक झालेल्या चार विधानसभा जागांपैकी केवळ एक जागा काँग्रेसला जिंकता आली. त्यावेळी चोडणकर यांनी गोवा काँग्रेसच्या प्रदेशाध्यक्षपदाचा राजीनामा देण्याची तयारी दर्शवली होती. त्यांनी उत्तर गोव्यातून लोकसभा निवडणूक लढवली होती, मात्र त्यांना भाजपच्या उमेदवाराकडून पराभव पत्करावा लागला. तरीही, ते आपल्या पदावर कायम राहिले.

त्यानंतरच्या वर्षी, जिल्हा परिषद निवडणुकीत काँग्रेसची कामगिरी अत्यंत निराशाजनक ठरली तेव्हा चोडणकर यांनी पुन्हा एकदा राजीनामा देण्याची तयारी दर्शवली. निवडणुकीला सामोरे गेलेल्या 49 जागांपैकी पक्षाला केवळ चार जागांवर विजय मिळवता आला, तर सत्ताधारी भाजपने 32 जागांवर वर्चस्व गाजवले. यावेळीही त्यांचा राजीनामा तात्काळ स्वीकारला गेला नाही. परिणामी, चोडणकर यांनी 2022 च्या निवडणुका पार पडेपर्यंत गोवा काँग्रेसचे प्रदेशाध्यक्ष म्हणून काम सुरूच ठेवले; या निवडणुकीत गोव्याच्या 40 जागांच्या विधानसभेत भाजपने 20 जागा जिंकल्या, तर काँग्रेसला केवळ 11 जागांवर समाधान मानावे लागले. त्याचवर्षी मार्चमध्ये चोडणकर यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला आणि त्यांच्या जागी पाटकर यांची नियुक्ती करण्यात आली. राजकीय विश्लेषक क्लिओफाटो कुतिन्हो यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, जेव्हा पक्षाने आता बदल करण्याचा विचार केला, तेव्हा त्यांच्याकडे फारसे पर्याय उपलब्ध नव्हते; कारण पक्ष अंतर्गत पातळीवर नवीन नेतृत्व निर्माण करण्यात अपयशी ठरला होता. “पक्षाने जे नेते घडवले होते, ते इतर पक्षांमध्ये निघून गेले आहेत,” असेही त्यांनी पुढे नमूद केले. 2017 आणि 2022 च्या निवडणुकांदरम्यान, परिस्थितीमध्ये खूप मोठा बदल झाला होता. 2017 च्या निवडणुकीत 17 जागा मिळवून सर्वात मोठा पक्ष म्हणून उदयास आलेल्या काँग्रेसची, 2021 पर्यंत विधानसभेतील आमदारांची संख्या केवळ दोनवर येऊन ठेपली होती.

त्यानंतर, सप्टेंबर 2022 मध्ये राज्य निवडणुकांनंतर काँग्रेसच्या नव्याने निवडून आलेल्या 11 आमदारांपैकी आठ आमदारांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला. यामुळे पक्षाकडे निवडून आलेले प्रतिनिधी म्हणून केवळ तीन आमदार उरले. “आमची खरी समस्या म्हणजे, या पदावर ज्या व्यक्तीची नियुक्ती करण्यात आली आहे, ती व्यक्तीच आहे. ज्यांच्या नेतृत्वाखाली पक्षाला पराभव आणि फुटीचा सामना करावा लागला, त्याच व्यक्तीने स्वतःहून राजीनामा दिला होता आणि पक्षाच्या नेतृत्वाने तो स्वीकारलाही होता,” असे चोडणकर यांच्या नियुक्तीनंतर राजीनामा दिलेल्या नेत्यांपैकी एक असलेल्या उसगावकर यांनी एका व्हिडिओ निवेदनात म्हटले. ठाकरे यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, चोडणकर यांची आता नियुक्ती करण्याच्या पक्षाच्या निर्णयावर काही प्रमाणात टीका होत असली, तरी “नेतृत्व बदलापूर्वी पक्षाची संघटनात्मक कामगिरी निस्तेज आणि निष्क्रिय असल्याबद्दल तक्रार करणारेही तितकेच लोक होते.”

‘कसेही करून 21 जागा मिळवूच’

राज्य निवडणुकीतील पराभव आणि गोवा काँग्रेस प्रदेशाध्यक्षपद गमावून एक वर्षाहून अधिक काळ लोटल्यानंतर, चोडणकर यांची ‘काँग्रेस कार्यसमिती’चे कायमस्वरूपी निमंत्रित सदस्य म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. त्यांनी सिक्कीम, त्रिपुरा, नागालँड आणि मणिपूर या राज्यांचे ‘एआयसीसी प्रभारी’ म्हणून जबाबदारी स्वीकारली; त्यानंतर 2025 मध्ये त्यांनी तामिळनाडू आणि पुद्दुचेरी या राज्यांचीही तीच जबाबदारी स्वीकारली. तामिळनाडूचे एआयसीसी प्रभारी म्हणून काम करताना, चोडणकर यांनी ‘द्रविड मुन्नेत्र कळघम’ (द्रमुक) पक्षाशी जागावाटपाबाबत अत्यंत कणखरपणे वाटाघाटी केल्या. या वर्षी एप्रिलमध्ये झालेल्या विधानसभा निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर, काँग्रेस आणि द्रमुक यांच्यात युती झाली होती. जेव्हा निवडणुकीचे निकाल लागले आणि त्रिशंकू विधानसभेची स्थिती निर्माण झाली, तेव्हा चोडणकर यांच्या नेतृत्वाखाली पक्षाने तातडीने विजय यांच्या नेतृत्वाखालील ‘टीव्हीके’ला पाठिंबा दिला; परिणामी, 1967 नंतर पहिल्यांदाच पक्षाला तामिळनाडूमध्ये सत्तेत वाटा मिळाला. ठाकरे यांनी सांगितले की, नेतृत्वातील बदलामुळे जे कोणी नाराज आहेत, त्या सर्वांशी पक्ष संवाद साधेल आणि त्यांना विश्वासात घेऊन सोबत काम करण्यासाठी तयार करेल.

रविवारी गोव्यामध्ये चोडणकर यांनी पदभार स्वीकारला, त्यावेळी पत्रकारांशी संवाद साधताना ठाकरे यांनी असेही सांगितले की, त्यांनी पाटकर यांच्याशी चर्चा केली असून, या निर्णयामुळे आपण नाराज नसल्याचे आश्वासन पाटकर यांनी त्यांना दिले आहे. “अमित पाटकर यांनी चार वर्षे उत्तम काम केले आहे; आम्ही त्यांचे आभार मानू इच्छितो. परंतु, काँग्रेस पक्षाचा नियम असा आहे की, जेव्हा पक्षनेतृत्व बदलाचा निर्णय घेते, तेव्हा पक्ष कार्यकर्ते तो स्वीकारतात. मी अमित पाटकर यांच्याशी बोललो आहे आणि त्यांनी स्पष्ट केले आहे की, ते पक्षावर नाराज नाहीत; आपण सर्वजण मिळून एकत्रितपणे काम करू.” दरम्यान, चोडणकर यांनी गोवा विधानसभेच्या 40 पैकी 21 जागा जिंकण्याचे उद्दिष्ट समोर ठेवले आहे. “हे उद्दिष्ट कसेही करून साध्य करायचे आहे, जेणेकरून कोणाचेही पक्षात सोडून भाजपमध्ये जाण्याचे धाडस होणार नाही.” ते म्हणाले. रविवारी पत्रकारांशी बोलताना त्यांनी सांगितले की, “बूथ स्तरापर्यंत पक्षाची संघटनात्मक रचना बळकट करण्यावर लक्ष केंद्रित करणे, ही आपली प्राथमिकता असेल. तसेच, भाजप सरकारच्या कथित घोटाळ्यांचा पर्दाफाश करणे हेही आपले उद्दिष्ट असेल; चोडणकर यांच्या मते, या सरकारने गोव्याला विक्रीसाठी काढले आहे.”

या वेळी, गोवा काँग्रेसचे नवे अध्यक्ष म्हणाले, उमेदवार लवकर घोषित केले जातील जेणेकरून त्यांना मैदानी कामासाठी पुरेसा वेळ मिळेल, आणि पक्षाने गोव्यात अनेकदा सांगितलेल्या गोष्टीचा पुनरुच्चार केला – पक्षांतर करणाऱ्यांना तिकीट मिळणार नाही. चोडणकर यांनी पदभार स्वीकारला तेव्हा पाटकर उपस्थित नव्हते, परंतु त्यांनी एक्सवर लिहिले, की “पदे बदलली तरी सार्वजनिक जीवनाचा उद्देश कायम आहे: सेवा करणे. गोव्यातील प्रत्येक काँग्रेस कार्यकर्त्याला मी हे सांगू इच्छितो: आमचे ध्येय अपरिवर्तित आहे.”