पार्थ पवार यांच्या नेतृत्वशैलीवरून राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये दुफळी

संग्रहित छायाचित्र: पार्थ पवार आई सुनेत्रा पवार यांच्यासोबत

मुंबई: या वर्षी जानेवारीत अजित पवार यांचे निधन होईपर्यंत, त्यांचा मोठा मुलगा पार्थ याच्याकडे केवळ एक ‘राजकीय वारसदार’ म्हणूनच पाहिले जात होते; जो आपल्या वडिलांच्या नेतृत्वाखालील पक्षात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत होता. 2019 मध्ये जेव्हा पार्थ यांनी लोकसभेची निवडणूक लढवली, तेव्हा त्यांना अपयश आले होते. या पराभवामुळे त्याचे राजकीय भवितव्य जवळपास संपुष्टात आले आहे असे मानले जाऊ लागले होते; तसेच, निवडणूक हरणारे पवार कुटुंबातील ते पहिलेच सदस्य ठरले होते.

मात्र, गेल्या तीन महिन्यांत परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. पार्थ यांनी आता राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची सूत्रे खंबीरपणे आपल्या हाती घेतली आहेत; या पक्षाचे नेतृत्व सध्या त्याची आई सुनेत्रा पवार यांच्याकडे आहे. “आमच्यासाठी तो केवळ अजितदादांचा आणखी एक मुलगा होता. पण आता तो अधिक आक्रमक झाला आहे आणि त्याने नेतृत्वाची धुरा स्वतःच्या खांद्यावर घेतली आहे; जे पक्षाच्या हिताच्या दृष्टीने अत्यंत चांगले आहे,” असे राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या एका तरुण आमदाराने सांगितले. पार्थ यांची ही कार्यपद्धती पक्षातील ज्येष्ठ नेत्यांना मात्र फारशी रुचलेली नाही. ज्येष्ठ नेत्यांना पूर्वसूचना न देता किंवा त्यांच्याशी सल्लामसलत न करताच बैठका घेणे, आपला चुलत भाऊ आणि मित्रांसह अनेक तरुण सदस्यांना पक्षातील महत्त्वाच्या पदांवर नियुक्त करणे, तसेच पक्षाच्या पदाधिकाऱ्यांशी ‘अहंकारी’ भाषेत बोलणे, यांसारख्या कारणांमुळे पक्षातील ज्येष्ठ नेते आणि अनेक पदाधिकारी त्याच्यावर नाराज असल्याचे बोलले जात आहे.

“पक्षातील अनेक आमदारांना आपल्या राजकीय भवितव्याची चिंता सतावत आहे,” असे ‘द प्रिंट’शी संवाद साधताना काही पदाधिकाऱ्यांनी सांगितले. “अजित दादांच्या निधनानंतर पक्षाची सूत्रे सुनेत्रा पवार यांच्या हाती आली. त्यांना पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्षपदही देण्यात आले. मात्र, प्रत्यक्षात पक्षाचा संपूर्ण कारभार पार्थच चालवत असल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. आणि माझ्या माहितीनुसार, यामुळे सुनेत्रा वहिनी (पक्षाच्या अध्यक्षा) एका मोठ्या पेचप्रसंगात सापडल्या आहेत,” असे पक्षाच्या नेतृत्वाशी जवळचा संबंध असलेल्या एका ज्येष्ठ पदाधिकाऱ्याने ‘द प्रिंट’ला सांगितले.

या संदर्भातील सर्वांत अलीकडील वादग्रस्त मुद्दा म्हणजे 29 एप्रिल रोजी सुनेत्रा पवार यांनी भारताच्या निवडणूक आयोगाला पाठवलेले एक पत्र. या पत्रात त्यांनी पक्षाच्या 22-सदस्यीय राष्ट्रीय कार्यकारिणीमध्ये राष्ट्रीय कार्याध्यक्ष प्रफुल्ल पटेल आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या महाराष्ट्र प्रदेशाध्यक्षा सुनील तटकरे यांचा समावेश केला आहे; मात्र, त्यांच्या अधिकृत संघटनात्मक पदांचा उल्लेख न करता, त्यांना केवळ ‘संसदीय गटाचे नेते’ म्हणून संबोधले आहे. याच पत्रात पार्थ यांचा उल्लेख ‘राष्ट्रीय सरचिटणीस’ म्हणून, तर जय पवार यांचा उल्लेख ‘राष्ट्रीय सचिव’ आणि पक्षाच्या ‘शिस्तपालन समितीचे प्रमुख’ म्हणून करण्यात आला आहे. या माध्यमातून या दोघांचाही पक्षाच्या केंद्रीय रचनेत औपचारिकरित्या समावेश करण्यात आला आहे. यापूर्वी, अजित पवार, प्रफुल्ल पटेल आणि पक्षाचे खजिनदार वाय.पी. त्रिवेदी हेच पक्षाच्या वतीने स्वाक्षरी करण्यास अधिकृत असलेले पदाधिकारी होते.

या घडामोडींमुळे पक्षाचे नेते थेट राज्याचे मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांच्या भेटीसाठी धावले. पार्थ यांनी सर्वात आधी पुढाकार घेतला आणि गेल्या आठवड्याच्या शेवटी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांची भेट घेतली; सुनील तटकरे यांनी सोमवारी उशिरा त्यांची भेट घेतली. या दोघांनीही पक्षांतर्गत सुरू असलेल्या संघर्षावर चर्चा केली असावी, असे मानले जात आहे. “मुख्यमंत्री फडणवीस हे या प्रकरणात हस्तक्षेप करत आहेत आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये समेट घडवून आणण्याचा प्रयत्न करत आहेत. सध्याच्या घडीला, सत्ताधारी भारतीय जनता पक्षाला या पक्षात फूट पडावी असे वाटणार नाही. भाजप काही काळासाठी या नेत्यांना एकत्र ठेवण्याचा प्रयत्न करेल, कारण यातील काही सदस्य पुन्हा शरद पवारांकडे परत जाणे त्यांना परवडणारे नाही. त्यामुळेच, योग्य वेळ साधूनच ते आपली पावले उचलतील,” असे राजकीय विश्लेषक अभय देशपांडे यांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले.

जेव्हा पटेल आणि तटकरे यांनी गेल्या आठवड्यात राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरदचंद्र पवार) पक्षाचे नेते शरद पवार यांची त्यांच्या निवासस्थानी जाऊन भेट घेतली, तेव्हा खऱ्या अर्थाने राजकीय वातावरण तापले; खुद्द शरद पवार यांनीच प्रसारमाध्यमांकडे या भेटीच्या वृत्ताला दुजोरा दिला. विशेष म्हणजे, शरद पवार यांनी या नेत्यांचे कौतुक केले आणि म्हटले की, त्यांनी या नेत्यांची कार्यक्षमता व त्यांनी सांभाळलेल्या जबाबदाऱ्या प्रत्यक्ष पाहिल्या आहेत. “या नेत्यांनी प्रसारमाध्यमांना सांगितले असले की, ही भेट केवळ पवारांच्या प्रकृतीची विचारपूस करण्यासाठी घेतलेली एक सदिच्छा भेट होती, तरी मला मात्र असे वाटते की, पक्षाच्या नेतृत्वासाठी तो एक जोरदार राजकीय संदेशही होता. या भेटीदरम्यान त्यांनी आपली नाराजी आणि आपल्याशी कशा प्रकारे वागणूक दिली जात आहे, याबद्दलची खंतही व्यक्त केली,” असे पक्षातील एका ज्येष्ठ नेत्याने ‘द प्रिंट’ला सांगितले.

पक्षातील सूत्रांनी ‘द प्रिंट’ला सांगितले की, ज्येष्ठ नेत्यांना बाजूला सारण्याचा हा एक पद्धतशीर प्रयत्न आहे. “असे घडण्याची ही काही पहिलीच वेळ नाही. यापूर्वी मार्च महिन्यातही, निवडणूक आयोगाला पाठवलेल्या एका पत्रात असे नमूद करण्यात आले होते की, अजित दादांच्या निधनापासून ते सुनेत्रा पवार यांनी राष्ट्रीय अध्यक्षपदाची सूत्रे हाती घेईपर्यंतच्या काळातील, कोणताही पत्रव्यवहार ‘रद्दबातल’ मानला जावा. त्यावेळीही याला केवळ ‘चुकीने घडलेली गोष्ट’ असे संबोधण्यात आले होते. पण मग तीच चूक पुन्हा कशी काय होऊ शकते? जी गोष्ट वारंवार घडते, ती केवळ ‘चूक’ नसते, तर तो एक हेतुपुरस्सर केलेला प्रयत्न असतो,” असे राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या एका पदाधिकाऱ्याने ‘द प्रिंट’ला सांगितले.

28 जानेवारी रोजी बारामती येथे विमान अपघातात अजित पवार यांचे दुर्दैवी निधन झाल्यानंतर, पक्षात अंतर्गत कलह आणि अस्वस्थता निर्माण झाली. तेव्हापासून, त्यांच्या पत्नी सुनेत्रा पवार यांनी राज्याच्या उपमुख्यमंत्रीपदाची तसेच राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या राष्ट्रीय अध्यक्षपदाची जबाबदारी स्वीकारली आहे. राष्ट्रीय अध्यक्षपदाची सूत्रे हाती घेतल्यानंतर, सुनेत्रा आणि त्यांचे दोन पुत्र, पार्थ व जय यांनी पक्षावर आपली पकड अधिक घट्ट करण्यास सुरुवात केली; ज्यामुळे सुनेत्रा यांचे कुटुंब आणि पक्षातील ज्येष्ठ नेतृत्व, विशेषतः खासदार सुनील तटकरे आणि प्रफुल्ल पटेल यांच्यात संघर्षाची ठिणगी पडली. बुधवारी शरद पवार यांनी आपल्या पक्षाचे आमदार आणि कार्यकर्त्यांसोबत एका रणनीती बैठकीचे आयोजन केले; त्यानंतर त्यांनी आपल्या पक्षाची भूमिका स्पष्ट करताना सांगितले की, दुसऱ्या राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये विलीनीकरणाचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरदचंद्र पवार) पक्षाचे प्रदेशाध्यक्ष शशिकांत शिंदे यांनी प्रसारमाध्यमांना सांगितले: “विलीनीकरणाचा विषय आता पूर्णपणे संपुष्टात आला आहे. शिवाय, दुसऱ्या राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाकडून अद्याप कोणीही आमच्याशी संपर्क साधलेला नाही. परंतु, जर त्या पक्षाचे आमदार आमच्याकडे आले, तर आम्ही नक्कीच त्याचा विचार करू.” राष्ट्रवादी काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते छगन भुजबळ आणि दिलीप वळसे पाटील यांनी बुधवारी प्रसारमाध्यमांशी संवाद साधला. यावेळी त्यांनी राष्ट्रवादीचे ज्येष्ठ नेते वसंत डावखरे यांचे पुत्र प्रबोध डावखरे यांना पक्षात प्रवेश दिला. पक्षातील अंतर्गत संघर्षाबाबत बोलताना त्यांनी सांगितले की, सुनैत्रा पवार यांच्यावर आमचा पूर्ण विश्वास आहे. “आम्ही सुनील तटकरे, सुनेत्रा पवार आणि पार्थ यांच्यासोबत एका तासाहून अधिक काळ बैठक घेतली. आमच्यात चांगली चर्चा झाली. तुम्ही (माध्यमे) आगीत तेल का ओतत आहात? तिथे कोणतीही समस्या नाही,” असे भुजबळ म्हणाले.

पार्थच आता नवे ‘बॉस’?

2019 च्या लोकसभा निवडणुकीतील दारुण पराभवानंतर, पार्थ पवार यांनी काही काळ प्रसिद्धीपासून दूर राहणे पसंत केले होते; अधूनमधून ते एखादे वादग्रस्त विधान करून चर्चेत येत असत. आता हे स्पष्ट झाले आहे की, अजित पवार यांनी त्यांना पक्षाच्या सक्रिय प्रशासनापासून दूर ठेवले होते. “पार्थ यांच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षा सर्वांनाच ज्ञात आहेत. निवडणुकीत पराभव झाल्यानंतर त्यांनी पक्षात काम करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु अजित पवार यांनी त्यांना मागेच ठेवले होते. मात्र, आता परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी आहे,” असे देशपांडे म्हणाले. आपल्या आईच्या नेतृत्वाखालील या नव्या पर्वात, पार्थ यांचा आवाज आता इतका प्रभावी झाला आहे की, त्याकडे दुर्लक्ष करणे अशक्य आहे. पक्षाची सूत्रे हाती घेताच, सुनेत्रा पवार यांनी पार्थ यांना सक्रिय राजकारणात आणले; पक्षाने त्यांना राज्यसभेसाठी उमेदवारी दिली आणि मार्च महिन्यात ते बिनविरोध निवडून आले.

पार्थ यांच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये वाढ होऊ लागली. राष्ट्रवादीचा बालेकिल्ला मानल्या जाणाऱ्या बारामतीमध्ये त्यांनी प्रत्यक्ष भेटी देणे आणि पक्ष सदस्यांसोबत संघटनात्मक बैठका घेणे सुरू केले. अजित पवार यांच्याच कार्यपद्धतीचा अवलंब करत, पार्थ बारामतीमध्ये स्थानिक विकासकामांचा आढावा घेण्यासाठी पक्ष कार्यकर्ते आणि पदाधिकाऱ्यांच्या बैठका घेत आहेत.

उदाहरणार्थ, फेब्रुवारी महिन्यात विविध विकासकामांची पाहणी करण्यासाठी पार्थ यांनी बारामतीचा अचानक दौरा केला. त्यांनी ‘शिवसृष्टी’ या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाची पाहणी केली. शिवाजी महाराजांच्या जीवनावर आधारित असलेला हा ‘थीम पार्क’ प्रकल्प अजित पवार यांनी गेल्या वर्षी जानेवारीत सुरू केला होता. 650 कोटी रुपयांचा हा प्रकल्प बारामतीतील पर्यटनाला चालना देईल, अशी अपेक्षा आहे. सुनेत्रा पवार यांच्या बारामती पोटनिवडणुकीच्या प्रचारातही पार्थ सक्रियपणे सहभागी झाले होते. तो प्रत्यक्ष मैदानात उतरले होते आणि आपल्या आईसाठी जनमत संघटित करत होते; यावेळी त्याने मतदारांना सुनेत्रा यांच्यासाठी विक्रमी संख्येने मतदान करण्याचे आवाहन केले. त्याने स्थानिक सभांना संबोधित केले आणि पाठिंबा मिळवण्यासाठी विविध स्थानिक भागांचा दौरा केला. या निवडणुकीत सुनेत्रा यांनी एक लाखांहून अधिक मतांनी विजय मिळवला. यापूर्वी फेब्रुवारी महिन्यात, तो शरद पवार यांच्यासोबत बारामती येथील ‘विद्या प्रतिष्ठान’च्या बैठकीला उपस्थित होता. या बैठकीत ज्येष्ठ पवार यांनी पार्थ आणि जय यांच्याशी प्रतिष्ठानच्या कामकाजाबाबत चर्चा केली. याव्यतिरिक्त, जिल्हा परिषद निवडणुकांच्या संदर्भात ‘महायुती’च्या नेत्यांसोबत बैठका घेण्यातही पार्थचा सक्रिय सहभाग असतो.

पार्थ यांच्या बाह्यरूपातील हा बदल त्याच्या वाढत्या राजकीय वर्चस्वाशी सुसंगत असाच आहे. पार्थ यांनी आता चष्मा वापरायला सुरुवात केली आहे आणि ते अजित पवार यांची ओळख बनलेले ते प्रसिद्ध गुलाबी रंगाचे जॅकेटही परिधान करू लागले आहेत. “केंद्र सरकार, राज्य सरकार आणि पक्षांतर्गत बाबींशी संबंधित विषयांवर ते अत्यंत आक्रमकपणे काम करत आहेत. ते आता प्रत्येक गोष्टीत सक्रियपणे सहभागी होत आहेत आणि त्यांच्या वर्तणुकीत अचानकपणे एक मोठा बदल दिसून येत आहे. ‘दादा’ (अजित पवार) यांचे स्थान स्वीकारण्याच्या प्रक्रियेत ते (सुनेत्रा) ‘वहिनीं’सोबत मिळून अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत,” असे एका तरुण आमदाराने सांगितले.

या संदर्भातीलच सर्वात अलीकडील घडामोड म्हणजे निवडणूक आयोगाकडे पाठवण्यात आलेली पदाधिकाऱ्यांची यादी; या यादीच्या निर्मितीमध्ये पार्थचाच सर्वत्र प्रभाव दिसून येतो. या यादीत समाविष्ट असलेल्यांपैकी निम्म्याहून अधिक पदाधिकारी हे त्याच्या अत्यंत जवळचे आहेत. उदाहरणार्थ, पक्षाचे राष्ट्रीय सचिव असलेले अविनाश आदिक हे प्रभावशाली नेते गोविंदराव आदिक यांचे सुपुत्र आहेत. या यादीतील इतर नावांमध्ये सना मलिक, धीरज शर्मा आणि अभिषेक बोके यांचा समावेश आहे. अभिषेक बोके हा पार्थचा चुलत भाऊ असून, तो त्याचा अत्यंत विश्वासू सहकारी आहे. राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या युवक आघाडीचे राष्ट्रीय अध्यक्ष असलेले धीरज शर्मा हे देखील पार्थ पवार यांच्या जवळचे मानले जातात. “पार्थ पवार आता पक्षांतर्गत आपले स्थान भक्कमपणे प्रस्थापित करत आहे आणि भविष्यात त्याला स्वतःची अशी एक स्वतंत्र टीम (संघ) तयार करायची आहे. 2029 मध्ये होणाऱ्या आगामी निवडणुकांसाठी त्याला स्वतःची माणसे पक्षात हवी आहेत; तसेच, उमेदवारीची तिकिटे वाटप करण्याचा अधिकारही कदाचित त्याच्याकडेच असेल,” असे राजकीय विश्लेषक हेमंत देसाई यांनी ‘द प्रिंट’शी बोलताना सांगितले. “मात्र, त्याचे व्यक्तिमत्त्व काहीसे अहंकारी (उद्धट) स्वरूपाचे आहे; अजित पवार यांच्याप्रमाणे सर्वसामान्य जनतेत सहजपणे मिसळून जाणारे त्याचे व्यक्तिमत्त्व नाही. तरीही, त्याला स्वतःची अशी एक वेगळी प्रतिमा निर्माण करायची आहे,” असेही देसाई यांनी पुढे नमूद केले.

या आठवड्याच्या सुरुवातीलाच, सुनेत्रा आणि पार्थ पवार यांनी राजकीय रणनीतीकार प्रशांत किशोर यांच्यासह एक बैठक घेतली. 2029 च्या निवडणुकांमध्ये पक्षाच्या प्रचाराची धुरा प्रशांत किशोरच सांभाळतील, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. पार्थ यांनी या भेटीला केवळ एक ‘सदिच्छा भेट’ म्हटले असले, तरी 2024 च्या निवडणुकांदरम्यान ‘डिझाइनबॉक्स’चे राजकीय रणनीतीकार नरेश अरोरा यांना राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत जोडण्यात त्यांनी बजावलेली महत्त्वाची भूमिका आणि या भेटीतील साम्य कोणाच्याही नजरेतून सुटले नाही. पुढे जाऊन अरोरा यांचा पक्षाशी असलेला संबंध संपुष्टात आला होता. पार्थ पवार यांच्या जवळच्या एका नेत्याने असेही सांगितले की, अजित पवार यांच्या निधनानंतर तटकरे आणि पटेल हे पक्षावरील आपली पकड अधिक घट्ट करत असल्याचे दिसून येत होते; ही बाब सुनेत्रा पवार यांच्या लक्षात आली. प्रतिस्पर्धी आमदार रोहित पवार यांनीही सार्वजनिकरित्या असाच आरोप केला आहे. याचे स्पष्टीकरण देताना सदर नेत्याने सांगितले की, 16 फेब्रुवारी रोजी पटेल आणि तटकरे यांनी निवडणूक आयोगाला पत्र लिहून कळवले होते की, पक्षाच्या घटनेत (संविधानात) सुधारणा करण्यात आली असून, त्यानुसार कार्याध्यक्षांना समान अधिकार प्रदान करण्यात आले आहेत. याच कारणामुळे, राष्ट्रीय अध्यक्षा पद स्वीकारल्यानंतर मार्च महिन्यात सुनेत्रा पवार यांनी निवडणूक आयोगाला आणखी एक पत्र पाठवले होते.

रोहित पवार यांनी एका पत्रकार परिषदेत हेच आरोप केले. “सुनेत्रा पवार किंवा (त्यांचा मोठा मुलगा) पार्थ पवार या दोघांनाही विश्वासात घेतले गेले नाही. राष्ट्रीय अध्यक्षा झाल्यानंतर सुनेत्रा पवार यांना कदाचित या गोष्टीची माहिती मिळाली असावी; त्यामुळेच त्यांनी निवडणूक आयोगाला पत्र लिहून अशी विनंती केली की, 28 जानेवारी ते त्यांनी पदभार स्वीकारण्याचा कालावधी यादरम्यान झालेला कोणताही पत्रव्यवहार ग्राह्य धरू नये,” असे ते म्हणाले. पार्थ पवार हळूहळू, पण निश्चितपणे स्वतःचे स्थान निर्माण करत आहेत. “ते आता सुनेत्रा पवार यांचेही ऐकत नसल्याचे दिसून येत आहे. अजित आणि सुनेत्रा पवार यांचा मुलगा असल्यामुळे आम्ही त्यांचा आदर करतो. परंतु पक्षात असे अनेक ज्येष्ठ नेते आहेत, ज्यांनी केवळ अजित दादांसोबतच नव्हे, तर खुद्द शरद पवार साहेबांसोबतही काम केले आहे. आणि अशा नेत्यांना डावलून, ते त्यांच्या अनुभवाचे महत्त्व कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत; हा अनुभव पक्षासाठी अत्यंत आवश्यक आहे,” असे पक्षाच्या एका ज्येष्ठ नेत्याने सांगितले. “त्यामुळेच पक्षात सध्या असंतोष धुमसत आहे; या आठवड्यात आपण एक राजीनामा यापूर्वीच पाहिला आहे. आणि जर पटेल किंवा तटकरे यांनी पक्ष सोडला, तर प्रत्येकाला—विशेषतः आमदारांना—आपल्या राजकीय भविष्याबद्दल काळजी वाटू लागेल,” असेही त्या नेत्याने पुढे नमूद केले.

देशपांडे यांनी सांगितले की, ज्येष्ठ नेत्यांमधील अस्वस्थता आता स्पष्टपणे जाणवत आहे. त्यांना असे वाटते की, जर कोणाचे नेतृत्व स्वीकारायचेच असेल, तर पार्थ यांच्यापेक्षा ‘पवार साहेबां’चे (ज्येष्ठ पवारांचे) नेतृत्व स्वीकारणेच अधिक श्रेयस्कर ठरेल. “मात्र, मला असे वाटत नाही की सध्याच्या घडीला कोणीही पक्ष सोडून जाईल; कारण सध्या ते ‘महायुती’ सरकारचा एक भाग आहेत,” असे ते म्हणाले.